नरोत्तम मिश्रांचे तिकीट मोहन यादवांनी कापले का:फॉर्म खरेदी केला, प्रचारात गुंतले होते; मग अचानक काय झाले, आता पुढे काय?

एमपीचे माजी गृहमंत्री नरोत्तम मिश्रा यांनी दतिया पोटनिवडणुकीचा उमेदवारी अर्ज विकत घेतला होता. त्यानंतर लगेचच ते प्रचारातही उतरले होते. पण 10 जुलै रोजी भाजपने त्यांचे तिकीटच कापले. आशुतोष तिवारी यांना उमेदवार बनवण्यात आले. आता नरोत्तम यांचे समर्थक गोंधळ घालत आहेत. दतियात कलम 163 लागू आहे. अखेरनरोत्तम मिश्रा यांचे तिकीट का कापले गेले आणि नवीन उमेदवार आशुतोष तिवारी कोण आहेत, एमपी एक्सप्लेनरमध्ये संपूर्ण कहाणी… प्रश्न-1: दतियात नरोत्तम इतके आत्मविश्वासात का होते?
उत्तरः प्रश्न-२: ऐनवेळी त्यांचे तिकीट का कापले गेले?
उत्तरः याची ३ कारणे समोर येत आहेत… १. घटते मताधिक्य
राजकीय विश्लेषक रवी ठाकूर यांच्या मते, ‘आमदार असताना त्यांच्या जुन्या वर्तनाबद्दल सामान्य नागरिक आणि अधिकाऱ्यांमध्ये अजूनही नाराजी आहे. गेल्या २ वर्षांत केवळ १०-२०% डॅमेज कंट्रोल होऊ शकले.’ गेल्या तीन विधानसभा निवडणुकांचे आकडेही हेच दर्शवतात… 2. पराभवाचे खापर मुख्यमंत्र्यांवर फुटले असते
रवी ठाकूर म्हणतात- पोटनिवडणूक नेहमी सत्ताधारी पक्ष आणि विद्यमान मुख्यमंत्र्यांच्या चेहऱ्याची निवडणूक मानली जाते. नरोत्तम मिश्रा यांना तिकीट मिळाले असते आणि ते हरले असते, तर त्याचे थेट खापर मुख्यमंत्री मोहन यादव यांच्यावर फुटले असते. नरोत्तम मूळचे डबराचे आहेत. त्यामुळे बाहेरील विरुद्ध स्थानिक असा मुद्दाही उपस्थित होत होता. 3. भाजप जनरेशनल शिफ्टच्या टप्प्यात
राजकीय विश्लेषक दिनेश गुप्ता सांगतात की, भाजप सध्या जनरेशनल शिफ्ट म्हणजेच नवीन पिढीला पुढे आणण्यावर काम करत आहे. याच कारणामुळे, कोणत्याही हेवीवेट आणि वादग्रस्त चेहऱ्याऐवजी आशुतोष तिवारींसारख्या युवा चेहऱ्याला पुढे आणले गेले. संघटनेत याला अंतर्गत संतुलन म्हणतात. म्हणजे, कोणत्याही नेत्याला इतका मोठा होऊ न देणे की तो सरकारच्या समोर एक वेगळे ‘सत्ता केंद्र’ बनेल. यामुळे गटबाजीही वाढते. मुख्यमंत्री मोहन यादव यांना पक्षाने जो मोकळा हात दिला आहे. याचा उद्देश गटबाजी थांबवणे हा आहे. प्रश्न-३: नरोत्तम यांना बाजूला सारण्यात एखाद्या ‘आपल्या’ व्यक्तीचा हात आहे का?
उत्तरः असे पूर्णपणे म्हणता येणार नाही, पण ३ संकेत या शक्यतेला बळ देत आहेत… 1. राम नरेश-भरत यादव कनेक्शन
नरोत्तम यांचे तिकीट कापण्यामागे दतिया जिल्हा परिषद सदस्य राम नरेश यादव आणि त्यांचे भाऊ IAS भरत यादव यांची महत्त्वाची भूमिका असल्याची चर्चा आहे. भरत हे मुख्यमंत्री मोहन यादव यांच्या कोअर टीमचा भाग आहेत. राजकीय वर्तुळात अशीही अटकळ आहे की, दतियामध्ये ‘नरोत्तम-मुक्त’ निवडणुकीसाठी पडद्यामागे आधीपासूनच काही तयारी सुरू होती, जेणेकरून सरकारच्या कामकाजात पॉवर सेंटर्सचा हस्तक्षेप कमी होईल. मात्र, या दाव्याची स्वतंत्रपणे पुष्टी होऊ शकलेली नाही. भरत यादव किंवा राम नरेश यादव यांच्याकडूनही अद्याप कोणतीही अधिकृत प्रतिक्रिया आलेली नाही. 2. पॉवर सेंटरची भीती
नरोत्तम मिश्रा हे शिवराज सरकारच्या शक्तिशाली चेहऱ्यांपैकी एक मानले जात होते. राजकीय विश्लेषकांचे म्हणणे आहे की नरोत्तम हे प्रेशर पॉलिटिक्समध्ये (दबावाचे राजकारण) माहिर आहेत. सरकारमध्ये आधीच कैलाश विजयवर्गीय, प्रहलाद पटेल आणि नरेंद्र सिंह तोमर यांसारखे तीन-चार दिग्गज नेते उपस्थित आहेत. अशा परिस्थितीत भीती होती की नरोत्तम निवडून आले असते, तर ते सरकारच्या समोर एक वेगळे ‘पॉवर सेंटर’ बनले असते. 3. मोठ्या नेत्यांचे मत विरुद्ध प्रत्यक्ष सर्वेक्षण
भाजप सूत्रांनुसार, जेव्हा प्रदेशाध्यक्ष हेमंत खंडेलवाल यांनी कॅबिनेट मंत्री कैलाश विजयवर्गीय आणि प्रल्हाद पटेल यांच्याकडून मत घेतले, तेव्हा त्यांनी नरोत्तम यांचे नाव पुढे केले. मात्र, पक्षाच्या अंतर्गत सर्वेक्षणात त्यांचा नकारात्मक अभिप्राय आला. खरेतर, मागील १५-२० वर्षांत नरोत्तम यांच्या वर्चस्वाने इतर नेत्यांचे महत्त्व कमी केले होते. नरोत्तम यांच्या मागील निवडणुकीतील पराभवाने त्या नेत्यांना पुढे येण्याची संधी दिली. ते पुन्हा आमदार झाल्यास त्यांना पुन्हा बाजूला केले जाऊ शकले असते. अशा परिस्थितीत काही स्थानिक नेत्यांनी गुप्तपणे नरोत्तम यांच्या उमेदवारीला विरोध केला होता. प्रश्न-४: नवीन उमेदवार आशुतोष तिवारी कोण आहेत, त्यांना कोणत्या आधारावर तिकीट मिळाले?
उत्तरः आशुतोष तिवारी मूळतः दतिया जिल्ह्यातील भांडेर भागातील रहिवासी आहेत. ही त्यांची पहिली निवडणूक आहे. आशुतोष यांना तिकीट मिळण्याचे निवडणुकीचे गणित
1. दतियामध्ये ब्राह्मण मतदारांचा मोठा प्रभाव आहे. नरोत्तम मिश्रा यांचे तिकीट कापल्याने या मतपेढीत नाराजीचा धोका होता. हे संतुलित करण्यासाठी आशुतोष तिवारी यांना तिकीट देण्यात आले. 2. आशुतोष स्वच्छ प्रतिमेचे नेते आहेत आणि स्थानिक पातळीवर त्यांचा विरोध नाही. 3. मध्य प्रदेश भाजपामध्ये सत्ता परिवर्तनानंतर व्यक्ती-केंद्रित राजकारणाऐवजी ‘संघटनेच्या चेहऱ्यांना’ तिकीट दिले जात आहे. 4. संघटन मंत्री असल्यामुळे तिवारींची RSS आणि भाजपच्या कोअर ग्रुपमध्ये मजबूत पकड मानली जाते. राजकीय जाणकारांचे मत आहे की, पक्ष नेतृत्व सध्या अशा चेहऱ्यांना प्राधान्य देत आहे, ज्यामुळे सरकारसमोर कोणतेही वेगळे ‘पॉवर सेंटर’ उभे राहण्याचा धोका नसेल. आशुतोष या चौकटीत बसतात. प्रश्न-5: नरोत्तम मिश्रा यांच्याकडे पुढे काय पर्याय आहेत?
उत्तरः रवी ठाकूर सांगतात की, गेल्या 35 वर्षांत नरोत्तम मिश्रा जिंकले असोत किंवा हरले असोत, त्यांनी कधीही पक्ष बदलला नाही. याच कारणामुळे पुढील बहुतेक पर्याय पक्षाच्या आत राहूनच दिसतात. अशा परिस्थितीत 5 पर्याय दिसतात… 1. तिकीट बदलण्याचा प्रयत्न
पहिला प्रयत्न हा असेल की आशुतोष तिवारींचे तिकीट रद्द व्हावे आणि त्यांनाच तिकीट मिळावे. यासाठी ते दिल्लीलाही गेले होते. रवी ठाकूर म्हणतात की, तिकीट परत मिळाले नाही, तर नरोत्तम स्वतः बंडखोरी करणार नाहीत, पण त्यांचे जवळचे कार्यकर्ते नक्कीच बंड करू शकतात. मात्र, तिकीट कापल्यानंतर नरोत्तम मिश्रा यांनी दैनिक दिव्य मराठीला सांगितले की, ‘पक्षाच्या कोणत्याही मोठ्या नेत्याचा मला फोन आला नाही. पक्षाने जो निर्णय घेतला आहे, त्याचा मी आदर करतो. नाराज कार्यकर्त्यांना समजावले जाईल, सर्वजण मिळून काम करतील.’ 2. दबावाची रणनीती
नरोत्तम यांनी आपली ओळख ‘जमिनीवरील नेता’ अशी निर्माण केली आहे. दतियामध्ये त्यांच्या समर्थकांचे प्रदर्शन याच गोष्टीचे संकेत आहे- ते आपली उपयुक्तता सिद्ध करण्यासाठी आपल्या कार्यकर्त्यांचा वापर करतील, जेणेकरून पक्षाला हा संदेश मिळेल की दतियाचे राजकारण त्यांच्याशिवाय सोपे होणार नाही. 3. अपक्ष निवडणूक
ठाकूर यांच्या मते, जर कार्यकर्त्यांचा दबाव खूप वाढला, तर नरोत्तम अपक्ष निवडणूकही लढू शकतात. ते गेल्या 2 महिन्यांपासून तयारी करत आहेत. पक्षाव्यतिरिक्त त्यांची वैयक्तिकरित्या बूथ-स्तरापर्यंत संघटना तयार आहे. 4. संघटनेत मोठ्या भूमिकेची प्रतीक्षा
भाजपमध्ये नरोत्तम यांची ओळख ‘संघटनेतील व्यक्ती’ अशी राहिली आहे. केंद्रीय नेतृत्वाशी त्यांचे जुने संबंध आहेत. त्यांना संघटनेत कोणतीतरी मोठी राष्ट्रीय जबाबदारी किंवा इतर कोणत्याही राज्यात निवडणूक व्यवस्थापनाची भूमिका दिली जाण्याची शक्यता आहे. हा त्यांना ‘मुख्य प्रवाहात’ टिकवून ठेवण्याचा एक मार्ग असू शकतो. 5. मार्गदर्शकाच्या भूमिकेत राहणे
मध्य प्रदेशातील नवीन राजकारण पिढीगत बदलाकडे वाटचाल करत आहे. एक पर्याय असाही आहे की त्यांनी सक्रियता कमी करून पक्षाच्या वरिष्ठ मार्गदर्शकाची भूमिका बजावावी. मात्र, त्यांच्यासारखा आक्रमक आणि नेहमी सक्रिय नेता इतक्या लवकर ‘निवृत्ती’च्या मोडमध्ये जाईल, याची शक्यता कमी आहे.