रेणुका शहाणेंनी कास्टिंग काउचचा केला सामना:‘हम आपके हैं कौन’ नंतर चित्रपट सोडले; चाहते म्हणाले- तुमच्याकडून ही अपेक्षा नव्हती

रेणुका शहाणे हे नाव ऐकताच लोकांच्या मनात ‘हम आपके हैं कौन’ मधील संस्कारी वहिनी पूजा आणि ‘सुरभी’ मधील सहज चेहरा उभा राहतो. पण त्यांची कहाणी फक्त एका सुपरहिट चित्रपट आणि लोकप्रिय टीव्ही शोपुरती मर्यादित नाही. मानसशास्त्राच्या अभ्यासापासून त्यांनी थिएटर, टीव्ही, चित्रपट आणि दिग्दर्शनपर्यंत प्रत्येक टप्प्यावर आपल्या अटींवर काम केले. यशानंतरही त्यांनी लोकप्रियतेऐवजी अशा भूमिका निवडल्या, ज्यातून त्यांना काहीतरी नवीन शिकायला मिळाले. याच विचारामुळे त्यांनी अनेक चित्रपटांच्या ऑफर्स नाकारल्या. टीव्हीला प्राधान्य दिले. पण टीव्हीवर त्यांनी अशी एक भूमिका साकारली, जी प्रेक्षकांसाठी धक्कादायक होती. रेणुकाने सिद्ध केले की लोकप्रिय प्रतिमेमागे एक बहुआयामी अभिनेत्री देखील आहे. त्यांच्यासाठी स्टारडमपेक्षा नेहमीच चांगले काम महत्त्वाचे राहिले. आजच्या सक्सेस स्टोरीमध्ये रेणुका शहाणे यांच्या करिअर आणि वैयक्तिक आयुष्याशी संबंधित काही खास गोष्टी मानसशास्त्र शिकत होत्या, पण एका नाटकाने बदलली आयुष्याची दिशा 7 ऑक्टोबर 1966 रोजी मुंबईत जन्मलेल्या रेणुका शहाणे अशा कुटुंबात वाढल्या, जिथे कला आणि साहित्याचे वातावरण होते. त्यांचे वडील विजय कुमार शहाणे भारतीय नौदलात अधिकारी होते, तर आई शांता गोखले प्रसिद्ध लेखिका, नाट्यकर्मी आणि चित्रपट समीक्षक आहेत. रेणुकांचे भाऊ गिरीश शहाणे हे देखील लेखक आणि कला समीक्षक आहेत. रेणुका शहाणे यांनी सेंट झेवियर्स कॉलेजमधून मानसशास्त्राचे शिक्षण घेतले. कॉलेजच्या दुसऱ्या वर्षात ‘अंधेर नगरी’ नाटकाचे सादरीकरण होणार होते. नाटकात तब्बल 14 गाणी होती. रेणुका संगीत मंडळाचा भाग होत्या. बॅकग्राउंड व्होकल्सच्या निमित्ताने त्या नाटकाच्या संपूर्ण प्रक्रियेशी जोडल्या गेल्या. स्क्रिप्टपासून रंगमंचापर्यंतचा प्रवास पाहून त्यांना थिएटरची ताकद जाणवली. त्या म्हणतात, “त्यावेळी मी अभिनेत्री व्हायचं असं काही ठरवलं नव्हतं, पण थिएटरचा भाग व्हायचं हे नक्की केलं होतं.” इथूनच त्यांच्या मनात अभिनयाबद्दल एक नवीन आवड निर्माण झाली. आईचे मित्र सत्यदेव दुबे यांनी विचारले- अभिनय करशील का? तेव्हा उत्तर ‘हो’ होते रेणुकाच्या आई शांता गोखले यांचे जवळचे मित्र आणि ज्येष्ठ थिएटर दिग्दर्शक सत्यदेव दुबे अनेकदा त्यांच्या घरी येत असत. ते रेणुकाला वारंवार विचारत असत की ती अभिनय करशील का. सुरुवातीला त्या अभ्यासाला प्राधान्य देत नकार देत असे. पण ‘अंधेर नगरी’च्या अनुभवानंतर तिचा दृष्टिकोन बदलला होता. पुढच्या वेळी सत्यदेव दुबे यांनी तोच प्रश्न विचारला तेव्हा रेणुकाने होकार दिला. त्यानंतर त्यांनी त्यांच्यासोबत वर्कशॉप्स केले. मराठी थिएटरची संस्था ‘अंतरनाट्य’ सोबत प्रायोगिक थिएटर केले. त्यांनी अभिनयासोबत सेट, मेकअप, वेशभूषा आणि लाइटिंगसारखी कामेही शिकली. हेच त्यांचे खरे प्रशिक्षण ठरले. अभिनय करिअर नव्हते, छंद होता; मग ‘सर्कस’ने विचार बदलला थिएटर करत असताना रेणुकाची ओळख अशा जगाशी झाली, ज्याला ती सुरुवातीला करिअर मानत नव्हती. तिने ‘पीसी और मौसी’ या टीव्ही शोमधून पडद्यावर पदार्पण केले. त्यानंतर ‘सर्कस’मध्ये काम केले. शाहरुख खान अभिनीत ‘सर्कस’ तिच्यासाठी एक महत्त्वाचा टप्पा ठरला. दिग्दर्शक अजीज मिर्झा यांनी तिला अभिनयाला गांभीर्याने घेण्याचा सल्ला दिला. त्यावेळी रेणुकाने क्लिनिकल सायकॉलॉजीमध्ये एमए केले होते. त्यानंतर त्या पीएचडी करण्याचा विचार करत होत्या. पण अजीज मिर्झा यांनी तिला समजावले की, अभिनयात कौशल्य असेल तर ते एक पेशा म्हणून आजमावले पाहिजे. रेणुकाला पहिल्यांदाच जाणवले की, थिएटरचा तिचा छंद आता तिचा व्यवसाय बनू शकतो. पीएचडीचे स्वप्न सोडून अभिनयाची निवड, मग ‘सुरभी’ने घराघरो पोहोचवले ‘सर्कस’नंतर रेणुकाच्या आयुष्यात ‘सुरभी’ आली. सिद्धार्थ काक यांच्यासोबतच्या या कार्यक्रमाने तिला देशभरात ओळख मिळवून दिली. लहान केस, साडी आणि सहज अंदाजात दिसणाऱ्या रेणुकाचे व्यक्तिमत्त्व प्रेक्षकांना आवडले. पण या टप्प्यापूर्वी तिने करिअरची दिशा बदलण्याचा मोठा निर्णय घेतला होता. रेणुका म्हणते, “मी कधीच विचार केला नव्हता की मला अभिनेत्री व्हायचे आहे. सुरुवातीला तर फक्त थिएटरचा भाग व्हायचे होते. पण हळूहळू अभिनय माझी आवड बनला आणि मग तेच माझा व्यवसाय बनला.” ‘सुरभी’च्या यशाने तिला केवळ अभिनेत्रीच नाही, तर प्रेक्षकांशी थेट जोडणारा चेहरा बनवले. ‘हम आपके हैं कौन’ मधील पूजा बनण्यापूर्वीच मिळाला होता इशारा 1994 मध्ये सूरज बडजात्या यांचा चित्रपट ‘हम आपके हैं कौन’ प्रदर्शित झाला. रेणुका शहाणेचे पूजा हे पात्र घराघरात ओळखले जाऊ लागले. ती माधुरी दीक्षितची मोठी बहीण आणि सलमान खानची वहिनी बनली होती. पण भूमिका स्वीकारण्यापूर्वी तिला एक महत्त्वाचा इशारा देण्यात आला होता. राजकुमार बडजात्यांनी त्यांना सांगितले होते की, वहिनीची भूमिका केल्यानंतर इंडस्ट्री त्यांना अशाच प्रकारच्या भूमिकांमध्ये पाहू शकते. तरीही रेणुकाने तो चित्रपट केला. तिची प्राथमिकता नायिका बनणे नव्हती, तर चांगली भूमिका साकारणे होती. चित्रपटाच्या प्रचंड यशानंतर हीच चेतावणी खरी ठरली आणि त्यांच्यासमोर एक नवीन आव्हान उभे राहिले. चित्रपट हिट झाला तर ऑफर्स वाढल्या, पण भूमिका त्याच राहिल्या ‘हम आपके हैं कौन’ नंतर रेणुकाकडे चित्रपटांच्या ऑफर्सची कमतरता नव्हती. अडचण अशी होती की, बहुतेक ऑफर्समध्ये भूमिका बदलत नव्हत्या. त्यांना वारंवार नायकाची बहीण, वहिनी किंवा ‘चांगली भारतीय मुलगी’ अशा भूमिका दिल्या जात होत्या. रेणुकाला जाणवले की, चित्रपटांमध्ये तिची ओळख एकाच प्रकारच्या भूमिकेत मर्यादित केली जात आहे. दुसरीकडे, टेलिव्हिजनवर त्यांना अधिक मजबूत आणि आव्हानात्मक भूमिका मिळत होत्या. त्यामुळे त्यांनी चित्रपटांपासून दूर राहून टीव्हीला प्राधान्य दिले. त्यांच्यासाठी फक्त चित्रपटात काम करणे ही उपलब्धी नव्हती. त्यांना असे काम करायचे होते, ज्यात अभिनेत्री म्हणून स्वतःला सिद्ध करण्याची संधी होती. ‘चित्रपट नको, चांगली भूमिका हवी’ – हीच विचारसरणी त्यांना इतर कलाकारांपेक्षा वेगळी ठरवत राहिली चित्रपटांना नकार देण्याच्या निर्णयामागे रेणुकाची महत्त्वाकांक्षा वेगळ्या दृष्टिकोनाची होती. त्या कोणत्याही विशिष्ट टप्प्यावर पोहोचण्याच्या शर्यतीत नव्हत्या. त्यांनी सांगितले, “माझी महत्त्वाकांक्षा अशी नव्हती की मला एखाद्या विशिष्ट टप्प्यावर पोहोचायचे आहे. त्यामुळे मला जे काही मिळत होते, तो माझ्यासाठी एक अतिरिक्त आनंद होता.” थिएटरच्या प्रशिक्षणाने त्यांना शिकवले होते की, कामाची गुणवत्ता लोकप्रियतेपेक्षा जास्त महत्त्वाची आहे. त्या सांगतात की थिएटरमध्ये समोर पाच प्रेक्षक असोत किंवा शंभर, कलाकार तेवढ्याच निष्ठेने काम करत असे. हेच अनुशासन त्यांनी चित्रपट आणि टीव्हीमध्येही अवलंबले. त्यामुळे यशानंतरही त्यांनी केवळ नावासाठी काम स्वीकारले नाही.
टीव्हीवर अशी भूमिका केली, जी पाहून प्रेक्षक म्हणाले- ‘तुमच्याकडून अशी अपेक्षा नव्हती’ ‘सुरभी’नंतर रेणुकाने ‘सैलाब’, ‘जुनून’, ‘घुटन’, ‘9 मालाबार हिल’ आणि ‘कोरा कागज’ यांसारखे अनेक टीव्ही प्रोजेक्ट्स केले. येथे त्यांना त्यांच्या ‘भाभी’च्या प्रतिमेपेक्षा पूर्णपणे वेगळ्या भूमिका साकारण्याची संधी मिळाली. ‘सैलाब’मध्ये त्यांनी अशा महिलेची भूमिका केली होती, जिचे विवाहबाह्य संबंध होते. प्रेक्षकांसाठी ही भूमिका धक्कादायक होती, कारण त्यांच्या मनात रेणुकाची प्रतिमा संस्कारी आणि सहज महिलेची बनली होती. स्वतः रेणुकाने सांगितले की लोक तिला म्हणायचे, “तुमच्याकडून अशी अपेक्षा नव्हती.” या काळात त्यांनी सिद्ध केले की लोकप्रिय प्रतिमेमागे एक बहुआयामी अभिनेत्री देखील आहे. करिअरमध्ये संघर्ष? रेणुकाचे उत्तर ऐकून कथेचा संपूर्ण दृष्टिकोन बदलतो रेणुकाच्या कथेत संघर्षाचा प्रश्नही रंजक आहे. तिला फारसा संघर्ष करावा लागला नाही, असे ती मानते. याचे एक कारण म्हणजे मुंबईतील जन्म आणि कुटुंबाचा भक्कम पाठिंबा. ऑडिशनमध्ये काम मिळाले नाही तरी तिच्याकडे घर आणि कुटुंब होते. ती म्हणते, “जेव्हाही मला कोणतीही भूमिका मिळत नव्हती किंवा मी ऑडिशन देऊन परत यायची, तेव्हा माझ्याकडे माझे घर आणि कुटुंब होते. डोक्यावर छत होते. खाण्यापिण्याची कोणतीही अडचण नव्हती.” आर्थिक सुरक्षिततेमुळे तिला आपल्या आवडीचे काम निवडण्याचे स्वातंत्र्य मिळाले, असे ती मानते. त्यामुळे ती स्वतःला संघर्षापेक्षा जास्त ‘ब्लेस्ड’ मानते.
पहिले लग्न मोडले, पण रेणुकाने नात्यांवरची आशा सोडली नाही रेणुकाचे वैयक्तिक आयुष्यही नेहमी सोपे नव्हते. तिचे पहिले लग्न मराठी नाट्य लेखक आणि दिग्दर्शक विजय केंकरे यांच्याशी झाले होते, पण ते नाते फार काळ टिकले नाही. दोघांचा घटस्फोट झाला. या अनुभवाचा परिणाम अधिक खोलवर झाला, कारण बालपणी तिने आपल्या आई-वडिलांचे विभक्त होणेही पाहिले होते. रेणुकाने सांगितले होते की, जेव्हा तिचे आई-वडील वेगळे झाले, तेव्हा ती फक्त आठ वर्षांची होती. काही लोक आपल्या मुलांना तिच्यासोबत खेळण्यापासून रोखत होते. म्हणत होते की ती ‘मोडलेल्या कुटुंबातून’ येते. पुढे जाऊन कुटुंब आणि नात्यांमधील गुंतागुंत तिच्या सर्जनशील विचारांचा भाग बनली. 34-35 व्या वर्षी पुन्हा प्रेम, आशुतोष राणासोबत नवीन कहाणी सुरू पहिल्या लग्नानंतर रेणुकाने पुन्हा लग्न करण्याबाबत घाई केली नाही. नंतर तिच्या आयुष्यात अभिनेता आशुतोष राणा आले. दोघांनी तीन वर्षे डेटिंग केल्यानंतर 25 मे 2001 रोजी लग्न केले. हे नाते खास होते, कारण रेणुका एक लोकप्रिय अभिनेत्री होती, तर आशुतोष राणा त्यांच्या दमदार खलनायकी भूमिकांसाठी ओळखले जात होते. पहिल्या लग्नाच्या अनुभवानंतर रेणुकाचा नातेसंबंध आणि लग्नाकडे पाहण्याचा दृष्टिकोन अधिक परिपक्व झाला होता. त्यांना दोन मुले आहेत – शौर्यमान आणि सत्येंद्र. दीर्घ वैवाहिक जीवन असूनही त्या दोघांनी पडद्यावर एकत्र खूप कमी काम केले. कास्टिंग काउचची ऑफर आली तेव्हा रेणुकाने कामापेक्षा आपल्या अटींना प्राधान्य दिले रेणुकाच्या कारकिर्दीत एक कटू अनुभवही आला, ज्याबद्दल तिने खूप काळानंतर मोकळेपणाने सांगितले. 2025 मध्ये तिने झूम चॅनलला दिलेल्या मुलाखतीत सांगितले होते की, सुरुवातीच्या काळात एक विवाहित निर्माता तिच्या घरी आला होता. त्याने साडी कंपनीची ब्रँड ॲम्बेसेडर बनवण्याचा प्रस्ताव दिला, पण त्यासोबत असा वैयक्तिक प्रस्ताव ठेवला जो रेणुकाने स्वीकारला नाही. निर्मात्याने त्याच्यासोबत राहण्याच्या बदल्यात दरमहा स्टायपेंड देण्याची गोष्ट केली होती. रेणुका आणि तिची आई या प्रस्तावाने थक्क झाल्या. त्यांनी स्पष्टपणे नकार दिला. ही घटना त्यांच्यासाठी केवळ एक चुकीचा प्रस्ताव नव्हता, तर त्या वातावरणाची वास्तविकता देखील होती, जिथे चुकीच्या लोकांना नकार देण्याची किंमत करिअरमध्ये चुकवावी लागू शकते. ‘ना’ म्हणण्याची किंमत माहीत होती, तरीही तडजोड केली नाही कास्टिंग काउचचा अनुभव सांगताना रेणुका म्हणाल्या की, इंडस्ट्रीत एखाद्या प्रभावशाली व्यक्तीचा चुकीचा प्रस्ताव नाकारल्यानंतर सूडाच्या कारवाईचा धोका असतो. एखाद्या प्रोजेक्टमधून काढून टाकणे किंवा कामापासून दूर ठेवणे अशा परिस्थिती निर्माण होऊ शकतात. पण त्यांनी करिअरच्या किमतीवरही आपल्या मर्यादांशी तडजोड केली नाही. हीच गोष्ट त्यांच्या संपूर्ण प्रवासात दिसून येते. मग ‘हम आपके हैं कौन’ मध्ये वहिनीची भूमिका स्वीकारणे असो, त्यानंतर त्याच प्रकारच्या भूमिकांपासून दूर राहणे असो किंवा चुकीचा प्रस्ताव नाकारणे असो – रेणुकाने प्रत्येक वेळी तेच निवडले जे त्यांना योग्य वाटले. अभिनेत्री ते दिग्दर्शिका, आईची कथा पडद्यावर आणली अभिनयासोबतच रेणुकाच्या मनात दिग्दर्शनाची इच्छाही खूप दिवसांपासून होती. ‘लाइफलाइन’मध्ये त्यांनी सहाय्यक दिग्दर्शिका म्हणून काम केले होते. नंतर त्यांनी ‘रीटा’ या मराठी चित्रपटातून दिग्दर्शनाची सुरुवात केली. हा चित्रपट त्यांच्या आई शांता गोखले यांच्या ‘रीटा वेलिंगकर’ या कादंबरीवर आधारित होता. त्यानंतर 2021 मध्ये त्यांनी ‘त्रिभंगा’ या हिंदी चित्रपटाचे दिग्दर्शन केले, ज्यात काजोल, तन्वी आझमी आणि मिथिला पालकर दिसल्या. या चित्रपटात आई-मुलीचे नाते, कुटुंब, महत्त्वाकांक्षा आणि विभक्ततेच्या गुंतागुंतीचे चित्रण करण्यात आले होते. बालपणी त्यांना जो वैयक्तिक अनुभव आला होता, तोच पुढे त्यांच्या सर्जनशील जगाचा भाग बनला. अलीकडेच रेणुकाने ‘तर्पण’ नावाचा एक लघुपट बनवला. त्यात त्यांनी पहिल्यांदाच त्यांचे पती आशुतोष राणा यांना दिग्दर्शित केले. आज मागे वळून पाहताना कोणतीही खंत वाटत नाही, त्या म्हणतात- ‘मला खूप काही मिळाले’ रेणुका शहाणे यांना जेव्हा विचारण्यात आले की त्यांना आयुष्यात काही कमतरता वाटते का किंवा अजून काहीतरी मिळवायचे राहिले असे वाटते का, तेव्हा त्यांचे उत्तर त्यांच्या संपूर्ण प्रवासाचे सार आहे. त्या म्हणतात, “नाही, मला असे वाटत नाही. कारण मला जे मिळाले आहे, ते खूप मिळाले आहे. मी तर कधी याची मागणीही केली नव्हती.” त्यांना वाटते की कोणत्याही अभिनेत्रीसाठी चांगली भूमिका मिळणे हीच मोठी गोष्ट आहे. त्यांना एक नाही, तर अनेक अशा भूमिका मिळाल्या, ज्यांनी इतिहास घडवला. त्या याला यशापेक्षा अधिक ‘कृपा आणि आशीर्वाद’ मानतात. याच कारणामुळे यशाच्या इतक्या वर्षांनंतरही त्यांच्यात अपूर्णतेची भावना नाही. ‘मी कधीच पुरस्कार घेऊन भाषणाचा सराव केला नाही’- रेणुका यांच्या यशाचा खरा मंत्र रेणुका यांच्या यशाच्या कथेतील सर्वात रंजक पैलू हाच आहे की त्यांनी कधीच यशाला लक्ष्य बनवून काम केले नाही. त्या म्हणतात, “मी कधीच आरशासमोर उभे राहून कोणताही पुरस्कार हातात घेऊन भाषणाचा सराव केला नाही.” त्या थिएटरमध्ये छंद आणि आवडीपोटी आल्या होत्या. त्यांना कळलेच नाही की कधी थिएटर त्यांचा व्यवसाय आणि अभिनय त्यांचा पेशा बनला. प्रत्येक कामातून त्यांनी काहीतरी नवीन शिकले आणि लोकप्रियतेला यशाऐवजी अतिरिक्त आनंदासारखे मानले. हीच विचारसरणी त्यांना त्या अभिनेत्रीपेक्षा वेगळी ठरवते, जिने यशानंतरही आपल्या अटींवर काम करणे सोडले नाही. रेणुकाच्या कथेत सर्वात मोठा विजय स्टारडम नाही, तर आपल्या निर्णयांवर ठाम राहणे आहे रेणुका शहाणे यांची कथा केवळ ‘सुरभी’ किंवा ‘हम आपके हैं कौन’ च्या यशातून समजून घेणे अपुरे ठरेल. त्यांची खरी कथा त्यांनी लोकप्रियतेनंतरही घेतलेल्या निर्णयांमध्ये दडलेली आहे. चित्रपटांमध्ये सारख्याच भूमिका मिळाल्या तेव्हा टीव्ही निवडला, वैयक्तिक आयुष्यात नातेसंबंध तुटले तेव्हा स्वतःला सावरले, चुकीचा प्रस्ताव आला तेव्हा नकार दिला आणि अभिनयानंतर दिग्दर्शनातही पाऊल ठेवले. त्या स्वतः म्हणतात, “मला खूप काही मिळाले आहे.” कदाचित हेच त्यांच्या यशाचे सर्वात खरे माप आहे – त्यांनी कधीच हे ठरवले नाही की त्यांना किती मोठे व्हायचे आहे, पण जे काम मिळाले, ते त्यांनी प्रामाणिकपणे केले. याच प्रवासाने त्यांना प्रेक्षकांच्या आठवणींमध्ये कायमचे स्थान मिळवून दिले.