भारतीय राजकारणात सध्या एका नव्या आणि गंभीर अंतर्विरोधाने जन्म घेतला आहे. एकीकडे काँग्रेस पक्षाचे सर्वोच्च नेते राहुल गांधी हे सातत्याने देशातील वाढत्या कॉर्पोरेट मक्तेदारीविरुद्ध आणि पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांच्या निकटवर्तीय उद्योगपतींच्या विरोधात एल्गार पुकारत आहेत. ते रस्त्यापासून संसदेपर्यंत गौतम अडानी आणि त्यांच्या कथित मीडिया साम्राज्यावर टीका करण्याची एकही संधी सोडत नाहीत. परंतु, दुसरीकडे काँग्रेसचेच अत्यंत विश्वासू, पक्षाच्या महत्त्वाच्या पदांवर असलेले आणि वरिष्ठ नेते त्याच अडानींच्या मालकीच्या एनडीटीव्ही चॅनेलचे उघडपणे कौतुक करत आहेत. एनडीटीव्हीच्या नुकत्याच झालेल्या रिब्रँडिंगच्या निमित्ताने काँग्रेस नेत्यांनी केलेल्या ट्वीट्सच्या वर्षावाने राजकीय वर्तुळात एकच खळबळ उडवून दिली आहे.
या पार्श्वभूमीवर एक अत्यंत मार्मिक प्रश्न उपस्थित होतो: पंतप्रधान नरेंद्र मोदी राजकारणातून संन्यास घेतील यावर तुम्ही विश्वास ठेवाल का? कुत्र्याचे शेपूट कधी सरळ होईल यावर तुमचा विश्वास बसेल का? की तिसरा पर्याय अडानींचे चॅनेल कधीतरी निष्पक्ष पत्रकारिता करेल, यावर तुमचा विश्वास बसेल? या तीनही प्रश्नांपैकी ज्या गोष्टीची शक्यता सर्वात कमी आहे आणि ज्यावर सामान्य जनता अजिबात विश्वास ठेवणार नाही, ती म्हणजे अडानींच्या चॅनेलने निष्पक्ष पत्रकारिता करणे. सत्ताधारी भाजपच्या काळात एनडीटीव्ही, नेटवर्क १८ (अंबानींचे चॅनेल) किंवा इतर मुख्य प्रवाहातील चॅनेल्स निष्पक्ष पत्रकारिता करतील, अशी अपेक्षा करणे मूर्खपणाचे ठरेल. पण जेव्हा काँग्रेसचेच बडे नेते या चॅनेल्सची स्तुती करू लागतात, तेव्हा मात्र संभ्रम निर्माण होतो.
हा केवळ एक सदिच्छा संदेश आहे की राहुल गांधींच्या संपूर्ण विचारसरणीला आणि लढ्याला स्वतःच्याच नेत्यांनी दिलेला घरचा आहेर आहे? जेव्हा पक्षाचा मुख्य नेता एका उद्योगपतीच्या विरोधात युद्धाची घोषणा करतो, तेव्हा त्याचे सर्वात जवळचे सहकारी त्याच उद्योगपतीच्या दारात नतमस्तक होताना दिसतात. हा विसंवाद केवळ राजकीय अपरिपक्वता दर्शवत नाही, तर काँग्रेसच्या एकूणच रणनीती आणि निष्ठेवर मोठे प्रश्नचिन्ह निर्माण करतो.
एनडीटीव्हीचे रिब्रँडिंग आणि भूतकाळातील वारसा
नुकतेच एनडीटीव्हीने आपल्या नावात एक छोटासा पण अत्यंत महत्त्वपूर्ण बदल केला. पूर्वीचे एनडीटीव्ही २४x७, ज्याची स्थापना डॉ. प्रणव रॉय यांनी केली होती आणि ज्याला एकेकाळी जगभरात निष्पक्ष आणि विश्वासार्ह पत्रकारितेचे एक महत्त्वाचे केंद्र मानले जात होते, त्यातून आता २४x७ हा भाग काढून टाकण्यात आला असून त्याचे केवळ एनडीटीव्ही असे नामकरण करण्यात आले आहे. डॉ. प्रणव रॉय यांच्याकडून हे चॅनेल ज्या पद्धतीने हस्तांतरित करण्यात आले किंवा हिसकावून घेण्यात आले, तो इतिहास संपूर्ण देशाला ठाऊक आहे आणि तो पुन्हा सांगण्याची गरज नाही.
सत्ताधारी भाजपच्या नेत्यांनी या रिब्रँडिंगवर किंवा नव्या ओळखीवर एनडीटीव्हीचे अभिनंदन केले惜 असते, तर ते राजकीयदृष्ट्या अत्यंत स्वाभाविक आणि समजण्यासारखे होते. परंतु, धक्कादायक आणि हास्यास्पद बाब अशी की, भाजपच्या आधी काँग्रेसच्या बड्या नेत्यांमध्ये एनडीटीव्हीला शुभेच्छा आणि सदिच्छा देण्याची जणू स्पर्धाच लागली. ही शुभेच्छांची रांग पाहून सामान्य जनतेला हसावे की रडावे, हेच कळेनासे झाले आहे. राहुल गांधी सतत या चॅनेल्सना आयना दाखवण्याचे काम करत आहेत, पण त्यांचे स्वतःचेच सहकारी चॅनेलच्या भक्तीत तल्लीन झाले आहेत.
काँग्रेसच्या बड्या नेत्यांच्या ट्वीट्सचे सविस्तर विश्लेषण
या कौतुक सोहळ्यात जे चेहरे अग्रभागी होते, ते काँग्रेसचे सामान्य कार्यकर्ते किंवा किरकोळ नेते नव्हते. ते असे चेहरे होते ज्यांच्यावर पक्ष आणि राहुल गांधी अत्यंत विश्वास ठेवतात. या नेत्यांनी केलेल्या ट्वीट्सचे विश्लेषण केले तर काँग्रेसमधील बौद्धिक दिवाळखोरी आणि अंतर्विरोध स्पष्टपणे समोर येतो:
अजय माकन : राहुल गांधींच्या विश्वासाला तडा?
अजय माकन हे काँग्रेस पक्षाचे राष्ट्रीय कोषाध्यक्ष आहेत. ते राहुल गांधींच्या अत्यंत जवळच्या टीममधील मानले जातात. मीडिया कशा प्रकारे प्रोपगँडा चालवतो आणि एनडीटीव्ही जेव्हापासून अडानींच्या ताब्यात गेले आहे तेव्हापासून ते कसे एकतर्फी काम करत आहे, याची माकन यांना सर्वात चांगली कल्पना असणार. तरीही त्यांनी आपल्या ट्वीटमध्ये लिहिले:
एनडीटीव्हीच्या नवीन ओळखीसाठी त्यांचे अभिनंदन आणि संपूर्ण टीमला शुभेच्छा. नाव बदलू शकते, पण वारसा बदलू शकत नाही.
माकन यांच्या या वक्तव्याचा अतिशय गंभीर अर्थ निघतो. ते अप्रत्यक्षपणे हे मान्य करत आहेत की, डॉ. प्रणव रॉय यांच्या काळातील एनडीटीव्हीचा तोच जुना निष्पक्ष आणि नैतिक वारसा आजही अडानींच्या मालकीच्या चॅनेलमध्ये सुरक्षित आहे आणि पुढे चालू आहे. जर माकन यांचे हे म्हणणे खरे असेल, तर मग राहुल गांधी जे रोज या चॅनेल्सवर आणि अडानींवर एकतर्फी पत्रकारितेचे आणि भाजपधार्जिण्या भूमिकेचे आरोप करतात, ते खोटे आहेत का? राहुल गांधी या चॅनेल्सना जाहीरपणे का झोडपतात? माकन यांच्या या एका ट्वीटमुळे राहुल गांधींच्या भूमिकेतील हवाच काढून घेतली गेली आहे.
सचिन पायलट : क्रेडिबिलिटीची नवी व्याख्या?
काँग्रेसचे अत्यंत लोकप्रिय आणि भविष्यातील मुख्यमंत्रिपदाचे दावेदार मानले जाणारे सचिन पायलट यांनीही एनडीटीव्हीच्या या रीलॉन्चचे उत्साहात स्वागत केले. त्यांनी लिहिले की:
एनडीटीव्हीच्या रीलॉन्चबद्दल माझ्या हार्दिक शुभेच्छा. दूरदर्शन पत्रकारितेला आकार देण्यात एनडीटीव्हीने अत्यंत महत्त्वाची भूमिका बजावली आहे आणि ते कोट्यवधी कुटुंबांचा एक अविभाज्य भाग बनले आहेत. एनडीटीव्ही या नव्या प्रवासाला सुरुवात करत असताना, मला आशा आहे की ते आपल्या विश्वासार्ह पत्रकारितेचा समृद्ध वारसा पुढे चालू ठेवतील.
पायलट यांच्या या ट्वीटमध्ये चॅनेलच्या सध्याच्या मालकीच्या स्वरूपाविषयी किंवा त्याच्या एकतर्फी पत्रकारितेबद्दल कोणताही आक्षेप किंवा खंत दिसून येत नाही. उलट, त्यांनी थेट विश्वासार्ह पत्रकारिता असा शब्दप्रयोग करून अडानींच्या चॅनेलला एकप्रकारे क्रेडिबिलिटीचे प्रमाणपत्रच देऊन टाकले आहे.
कमलनाथ (Kamal Nath): अधिक निष्पक्षतेचा अजब दावा!
मध्य प्रदेशचे माजी मुख्यमंत्री आणि काँग्रेसचे ज्येष्ठ नेते कमलनाथ यांनी तर या सर्व प्रक्रियेला अधिकच रंजक वळण दिले. त्यांनी लिहिले की:
एनडीटीव्ही २४x७ च्या एनडीटीव्ही म्हणून झालेल्या रिब्रँडिंगबद्दल मी माझे मनःपूर्वक अभिनंदन व्यक्त करतो. माझ्या मते, या नव्या ओळखीसह एनडीटीव्ही भारतीय प्रेक्षकांसाठी अधिक निष्पक्ष आणि विश्वासार्ह बातमीचा स्रोत म्हणून स्वतःला स्थापित करेल.
कमलनाथ यांच्या ट्वीटमधील अधिक निष्पक्ष हा शब्दप्रयोग अत्यंत खोचक आहे. याचा सरळ अर्थ असा होतो की, हे चॅनेल आधीच निष्पक्ष आहे आणि आता रिब्रँडिंगनंतर ते अधिक निष्पक्ष होईल! हा थेट राहुल गांधी यांच्या त्या दाव्याला छेद देणारा आहे, ज्यामध्ये ते एनडीटीव्ही आणि इतर चॅनेल्सना एकतर्फी आणि मोदींचे मित्र म्हणून संबोधतात.
राहुल गांधींच्या लढ्याला घरचा सुरुंग
एक सामान्य नागरिक जेव्हा या सर्व घडामोडींकडे त्रयस्थ नजरेने पाहतो, तेव्हा त्याच्या मनात काय विचार येत असतील? राहुल गांधी रोज पत्रकार परिषदांमध्ये, जाहीर सभांमध्ये या चॅनेल्सना आणि अडानींचे नाव घेऊन त्यांच्यावर थेट हल्ले चढवतात. ते सांगतात की हे चॅनेल्स कशा प्रकारे लोकशाहीचा गळा घोटत आहेत आणि कॉर्पोरेट मित्रांचे हितसंबंध जपत आहेत. परंतु जेव्हा त्यांच्याच पक्षाचे माजी मुख्यमंत्री, भावी मुख्यमंत्री आणि स्वतः कोषाध्यक्ष या चॅनेल्सची स्तुती करताना थकत नाहीत, तेव्हा जनतेला हे वाटणे स्वाभाविक आहे की राहुल गांधींचे अडानींशी किंवा एनडीटीव्हीशी काही वैयक्तिक वैर आहे किंवा ते केवळ राजकीय स्वार्थापोटी खोटे आरोप करत आहेत.
आपल्याच घरातून जेव्हा पक्षाच्या मुख्य विचारसरणीला अशा प्रकारे सुरुंग लावला जातो, तेव्हा भाजपच्या आयटी सेलशी लढण्याची भाषा करणे हा केवळ एक विनोद ठरतो. जर राहुल गांधी आपल्याच नेत्यांना स्वतःच्या भूमिकेचे महत्त्व पटवून देऊ शकत नसतील, तर ते देशातील तरुणांना काय संदेश देणार?
पक्ष प्रवक्त्यांच्या जखमांवर मीठ चोळण्याचा प्रकार
या संपूर्ण प्रकरणाचा सर्वात वेदनादायी पैलू म्हणजे काँग्रेसच्या प्रवक्त्यांची होणारी कोंडी. काँग्रेसचे हे प्रवक्ते रोज रात्री विविध चॅनेल्सच्या स्टुडिओमध्ये जाऊन पक्षाची बाजू मांडण्यासाठी जिवाचे रान करत असतात. अनेकदा त्यांना ४ विरुद्ध १ किंवा ५ विरुद्ध १ अशा अत्यंत प्रतिकूल आणि अपमानकारक परिस्थितीत लढावे लागते, जिथे अँकर आणि इतर पॅनेलिस्ट त्यांच्यावर तुटून पडतात. या वादविवादांमध्ये अनेकदा या प्रवक्त्यांना जाहीर बेइज्जती सहन करावी लागते.
अशा वेळी त्यांच्याच पक्षाचे ज्येष्ठ नेते जेव्हा त्याच चॅनेल्सचे कौतुक करतात आणि त्यांच्या विश्वासार्ह आणि निष्पक्ष पत्रकारितेचा गौरव करतात, तेव्हा तो या प्रवक्त्यांच्या कष्टांवर पाणी फेरण्याचा आणि त्यांच्या जखमांवर मीठ चोळण्याचा प्रकार ठरतो. आपल्या प्रवक्त्यांच्या स्वाभिमानाची चाड पक्षाच्या बड्या नेत्यांना नाही का, असा संतप्त प्रश्न यातून उभा राहतो.
निष्ठा की लाचारी? दबावाचा संशय
जर हे ट्वीट मनीष तिवारी किंवा शशी थरूर यांसारख्या नेत्यांनी केले असते, तर कोणालाही नवल वाटले नसते. हे नेते काँग्रेसमध्ये राहूनही अनेकदा विरोधी सुरात बोलतात, कधी मोदींची तर कधी इतर पक्षांची स्तुती करतात. मनीष तिवारी तर आम आदमी पक्षात जाण्याच्या तयारीत असल्याच्या चर्चा राजकीय वर्तुळात रंगल्या आहेत आणि अरविंद केजरीवाल यांनीही तसे संकेत दिले आहेत. परंतु, अजय माकन आणि सचिन पायलट यांसारखे नेते ज्यांच्यावर राहुल गांधी डोळे झाकून विश्वास ठेवतात जेव्हा असे ट्वीट करतात, तेव्हा प्रश्न पडतो की हे ट्वीट त्यांनी स्वेच्छेने केले आहेत की त्यांच्यावर काही दबाव होता?
मोदींच्या शक्तिशाली उद्योगपती मित्राकडून (अडानींकडून) काँग्रेसच्या या बड्या नेत्यांवर असा काही दबाव आला होता का, ज्याला हे नेते बळी पडले? जर पक्षातील एवढे बडे आणि महत्त्वाचे नेते कॉर्पोरेट दबावाखाली झुकत असतील, तर मग राहुल गांधी, प्रियांका गांधी आणि मल्लिकार्जुन खर्गे हे तिघे मिळून एवढी मोठी राजकीय लढाई कशी लढणार? तुमच्या अंतर्गत फौजेतच जर एवढी मोठी छिद्रे असतील, तर तुम्ही भाजपच्या महाकाय निवडणूक यंत्रणेचा सामना कसा करणार?
चॅनेलचे कौतुक की मालकाची खुशामत?
आजच्या काळात मुख्य प्रवाहातील टीव्ही चॅनेल्सची विश्वासार्हता आणि टीआरपी दोन्ही खालावत चालले आहे. टीव्ही पत्रकारितेची जागा आता सोशल मीडियाने घेतली आहे आणि देशातील संपूर्ण राजकीय खेळ आता सोशल मीडियाच्या जोरावर चालतो हे गेल्या काही महिन्यांत स्पष्ट झाले आहे. अनेक बड्या चॅनेल्समधील महागड्या पॅकेजच्या अँकर्सना प्रेक्षक मिळत नसल्यामुळे घरी पाठवले जात आहे. एनडीटीव्ही स्वतः टीआरपीच्या शर्यतीत पाचव्या किंवा सहाव्या क्रमांकावर फेकले गेले आहे.
अशा पडत्या काळात या चॅनेलसाठी काँग्रेस नेत्यांना आलेला हा पुळका चॅनेलच्या पत्रकारितेसाठी नक्कीच नाही. ही अत्यंत उघड आणि डंके की चोटवर सांगण्याची गोष्ट आहे की, हे प्रेम चॅनेल किंवा तिथल्या पत्रकारांसाठी नसून चॅनेलचे मालक असणाऱ्या गौतम अडानी यांना खुश करण्यासाठी केलेली खुशामत आहे. कॉर्पोरेट मालकाला गोंजारून आपले राजकीय हितसंबंध जपण्याचा हा केविलवाणा प्रयत्न आहे.
निष्कर्ष: काँग्रेससाठी आत्मपरीक्षणाची वेळ
सोशल मीडियावर भाजपच्या आयटी सेल प्रमुख अमित मालवीय यांच्या राजीनाम्याची मागणी करत यश साजरे करणाऱ्या काँग्रेसला, आपल्याच घरात होत असलेल्या या वैचारिक शरणागतीकडे दुर्लक्ष करून चालणार नाही. जर काँग्रेसला देशातील तरुणांना आपल्यासोबत जोडायचे असेल आणि भाजपच्या तंत्राविरुद्ध लढण्याचा प्रामाणिक संदेश द्यायचा असेल, तर आधी आपल्या स्वतःच्या नेत्यांमधील हा अंतवीरोध दूर करावा लागेल. नेत्यांची वैयक्तिक लाचारी किंवा उद्योगपतींशी असलेले छुपे संबंध जर पक्षाच्या अधिकृत भूमिकेवर आणि लढ्यावर वरचढ ठरणार असतील, तर ही लोकशाही वाचवण्याची लढाई केवळ कागदावरच शिल्लक राहील. काँग्रेसने आतातरी वेळीच जागे होऊन या अडानी-भक्तीवर आत्मपरीक्षण करणे गरजेचे आहे.
