परिपूर्ण सौंदर्याचा मापदंड नैराश्य देत आहे:फेशियल स्कॅनचा घोटाळा; महिलांच्या चेहऱ्यातील कमतरता सांगून उपचार सुचवणारे ॲप्स

37 वर्षांची डॅनियल मॉडेल आहे, गेल्या काही दिवसांपासून तिला कामाच्या संधी कमी मिळू लागल्या. मनात प्रश्न आला… ‘सुंदर दिसल्याने मला मॉडेलिंगमध्ये अधिक संधी मिळू शकतात का?’ याच अनिश्चिततेच्या काळात तिच्या सोशल मीडिया फीडवर ‘फेशियल ॲनालिसिस’ कंपन्यांच्या जाहिराती दिसू लागल्या. हा दावा होता की ही सेवा विज्ञानावर आधारित आहे, चेहऱ्याला परिपूर्ण बनवू शकते. डॅनियलने 32 हजार रुपये खर्च करून आपला सेल्फी ‘कोव्ह्स’ कंपनीला पाठवला. काही दिवसांनंतर तिला 30 पानांचा सविस्तर अहवाल मिळाला, ज्यात तिच्या चेहऱ्याचे, कानांच्या आकाराचे गणितीय विश्लेषण केले होते. अहवालात रायनोप्लास्टी, चिन इम्प्लांट, गाल आणि जबड्यांमध्ये बोटॉक्स आणि फिलर्ससह अनेक कॉस्मेटिक प्रक्रियांची शिफारस करण्यात आली होती. आता डेनियल कर्ज फेडल्यानंतर मेक्सिकोला जाऊन शस्त्रक्रिया करण्याची योजना आखत आहे. तिला वाटते की तिने सौंदर्याचा जो मापदंड ठरवला आहे, तो लाखो रुपये खर्च केल्याशिवाय मिळवणे शक्य नाही. त्याचप्रमाणे पॅरिसमधील ओसियन (२५) लहानपणापासून चेहऱ्याबद्दल असुरक्षित वाटत होती. तिनेही कोव्ह्सकडून अहवाल मागवला. यामुळे थोडा दिलासा मिळाला, पण तिच्या कथित शारीरिक उणिवांबाबत चिंता आणि असुरक्षितता आणखी वाढली. जेव्हा तज्ञांनी स्वतः कोव्ह्स आणि एपिका ॲपची तपासणी केली, तेव्हा धक्कादायक गोष्टी समोर आल्या. ॲपवर सेल्फी अपलोड केल्यानंतर लेखिका लॉरा यांना सविस्तर विश्लेषण आणि 16 पानांचा ‘ब्युटी प्रोटोकॉल’ मिळाला. यात त्यांच्या चेहऱ्याची एक त्रासदायक एआय (AI) प्रतिमा होती, ज्यात बोटॉक्स, लिप फिलर्स आणि कोरलेल्या भुवया (तराशी हुई भौहों) नंतर त्या कशा दिसतील हे दाखवले होते. ‘एपिका’ ॲपवर त्यांना 61% ‘स्किन हेल्थ’ (त्वचेचे आरोग्य) स्कोअर देण्यात आला आणि असमान रंगतची समस्या सांगून महागड्या सीरमच्या जाहिराती दाखवल्या जाऊ लागल्या. पण जेव्हा त्यांनी लाईट बदलून पुन्हा सेल्फी घेतला, तेव्हा स्कोअर वाढून 81% झाला. त्या म्हणतात, ‘या अहवालांपूर्वी मी कधी विचार केला नव्हता की माझे तोंड रुंद आहे किंवा मला इतक्या कमी वयात बोटॉक्सची गरज आहे. पण आता मी आरशात स्वतःला पाहून संकोच करू लागले होते.’ युरोपीय सौंदर्याचे निकष सर्वांवर विनाकारण लादले जात आहेत: तज्ज्ञ ओटावा विद्यापीठाच्या प्राध्यापिका डॉ. ट्रेसी वेलॅनकोर्ट आणि आर्कान्सस विद्यापीठाचे डॉ. मिच ब्राउन म्हणतात, ‘सौंदर्य किंवा आकर्षणाचे मोजमाप करण्यासाठी कोणताही सार्वत्रिक वैज्ञानिक निकष नाही. अशा कंपन्या वैज्ञानिक संशोधनाचा दिशाभूल करणारा वापर करतात. डॉ. ट्रेसी चेतावणी देतात की, बॉडी डिस्मॉर्फिया किंवा खाण्याच्या विकारांनी (ईटिंग डिसऑर्डर) ग्रस्त असलेल्या लोकांसाठी असे अहवाल मानसिक आरोग्यावर नकारात्मक परिणाम करू शकतात. साउथ कॅरोलिना विद्यापीठाचे प्राध्यापक जस्टिन मोगिल्स्की सांगतात, ‘सौंदर्य संस्कृती आणि प्रदेशानुसार बदलते. तर कंपन्या विश्लेषणांमध्ये जागतिक आणि सांस्कृतिक मानकांकडे दुर्लक्ष करतात. त्यांच्या प्रचारात बहुतेक युरोपीय सौंदर्य (उदा. बारीक नाक, मोठे डोळे) आदर्श मानले जाते. ज्या महिला या मापदंडांवर पोहोचू शकत नाहीत, त्यांना कमीपणा वाटतो.’