कामाची बातमी- नोटांवर जर्म्स अन् बॅक्टेरिया:त्या थुंकी लावून मोजू नका, मोजून झाल्यावर साबणाने हात धुवा, बचावाचे 10 उपाय

आपण रोज खरेदी करताना रोख पैसे घेतो आणि देतो. पण तुम्ही कधी विचार केला आहे का की, हेच पैसे आपल्याला आजारी देखील पाडू शकतात? खरे तर, बाजारात खरेदी करण्यापासून ते हॉटेल, मेडिकल स्टोअर आणि बँकेपर्यंत एकच नोट दिवसभरात अनेक हातांमधून फिरते. अशा परिस्थितीत, नोटांवर बॅक्टेरिया, बुरशी आणि इतर जंतू असू शकतात. त्यामुळे संसर्गाचा धोका वाढतो. 2023 मध्ये ‘जर्नल ऑफ मेडिकल वायरोलॉजी’ मध्ये एक पुनरावलोकन अहवाल प्रकाशित झाला. त्यानुसार, नाणी, नोटा आणि पेमेंट कार्ड्सवर अनेक प्रकारचे जंतू आणि विषारी पदार्थ असू शकतात. यामध्ये सर्दी-खोकला पसरवणारे विषाणू, नोरोव्हायरस (आतड्यांमध्ये संक्रमण पसरवणारे विषाणू) आणि साल्मोनेला बॅक्टेरिया यांचा समावेश आहे. म्हणूनच ‘कामाची बातमी’ मध्ये आज आपण नोटांवर असलेल्या जंतूंमुळे कोणत्या आरोग्य समस्या उद्भवू शकतात याबद्दल बोलणार आहोत. तसेच जाणून घेऊया की- तज्ज्ञ- डॉ. एन. आर. शेट्टी, कन्सल्टंट, इंटरनल मेडिसिन, कोकिलाबेन धीरूभाई अंबानी हॉस्पिटल, मुंबई प्रश्न- आपल्या पर्समध्ये ठेवलेल्या नोटांमध्ये खरेच जंतू असतात का? उत्तर- होय, यावर मोठ्या संख्येने जंतू असू शकतात. कारण एकच नोट अनेक लोकांच्या हातातून जाते. यामुळे त्यावर धूळ, घाम, तेल, बॅक्टेरिया आणि व्हायरस जमा होऊ शकतात. प्रश्न- नाणीही घाणेरडी असतात का? त्यांच्यातही जंतू असतात का? उत्तर- होय, नोटांप्रमाणे नाणीही अनेक लोकांच्या हातांच्या आणि वेगवेगळ्या पृष्ठभागांच्या संपर्कात येतात. अशा परिस्थितीत यांवरही बॅक्टेरिया, बुरशी आणि इतर जंतू असू शकतात. प्रश्न- नोटा का अस्वच्छ होतात? उत्तर- सर्व कारणे खालील मुद्द्यांवरून समजून घ्या– 1. अनेक लोकांच्या हातांचा संपर्क 2. खराब स्वच्छता (हायजीन) 3. वेगवेगळ्या पृष्ठभागांचा संपर्क 4. थुंकी लावून नोटा मोजणे ५. जुन्या नोटांचा वापर ६. आर्द्रता आणि घाम घाम आणि आर्द्रतेच्या संपर्कात आल्याने नोटांवर जंतू जास्त काळ टिकून राहतात. प्रश्न- सर्वात जास्त खराब नोटा कोणत्या असतात? उत्तर- सामान्यतः, जी नोट जास्त काळ चलनात आहे आणि दैनंदिन व्यवहारात जास्त वापरली जाते, ती सर्वात जास्त खराब होतात. उदाहरणार्थ- प्रश्न- नोटांवर कोणत्या प्रकारचे जंतू असू शकतात? उत्तर- नोटांवर अनेक प्रकारचे जंतू असू शकतात. यापैकी काही सामान्य असतात, तर काही संसर्ग पसरवू शकतात. उदाहरणार्थ- प्रश्न- जंतू असलेल्या नोटांना स्पर्श केल्याने कोणते आरोग्य धोके (हेल्थ रिस्क) उद्भवू शकतात? उत्तर- या नोटांना स्पर्श केल्यानंतर तेच हात थेट तोंड, नाक, डोळे किंवा खाण्यापिण्याच्या वस्तूंशी संपर्कात आल्यास, संसर्गाचा धोका वाढतो. सर्व आरोग्य धोके (हेल्थ रिस्क) ग्राफिकमध्ये पहा- प्रश्न- कोणत्या लोकांना अधिक सावध राहण्याची गरज आहे? उत्तर- तसे तर सर्व लोकांनी नोटा आणि नाण्यांच्या देवाणघेवाणीनंतर हात धुवावेत. पण काही लोकांनी जास्त काळजी घ्यावी, जसे की- प्रश्न- लोक थुंकी लावून नोटा मोजतात? असे करणे किती धोकादायक आहे आणि नोटा मोजण्याचा सुरक्षित मार्ग काय आहे? उत्तर- होय, बरेच लोक असे करतात, पण ही चांगली सवय नाही. यामुळे तोंडातील जंतू नोटांवर आणि नोटांवरील जंतू हात व तोंडापर्यंत पोहोचतात. ग्राफिकमध्ये नोटा मोजण्याचा योग्य मार्ग पहा- प्रश्न- जंतू असलेल्या नोटा धुवून स्वच्छ करता येतात का? उत्तर- नाही, नोटा पाणी, साबण किंवा कोणत्याही रसायनाने धुणे योग्य नाही. यामुळे नोटा खराब होऊ शकतात. जर एखादी नोट खूप जास्त खराब, फाटलेली किंवा जीर्ण झाली असेल, तर ती बँकेत बदलता येते. नोटा स्वच्छ करण्याच्या नादात लोक काही चुका करतात, ज्या टाळल्या पाहिजेत- प्रश्न- नोट अशी गोष्ट आहे, ज्याला कोणीही टाळू शकत नाही. अशा परिस्थितीत त्याच्या संभाव्य धोक्यांपासून वाचण्यासाठी कोणती खबरदारी घ्यावी? उत्तर- आपल्या दैनंदिन सवयींमध्ये काही बदल करून खराब नोटांच्या संभाव्य धोक्यांपासून वाचता येते. सर्व खबरदारी ग्राफिक्समध्ये पहा- नोटांशी संबंधित सामान्य प्रश्नोत्तरे प्रश्न- नोटांवर असलेले जंतू पर्समध्येही पोहोचू शकतात का? उत्तर- होय, नोटांवरील धूळ, घाण आणि काही जंतू पाकिटात पोहोचू शकतात. त्यामुळे पाकिटाची नियमित स्वच्छता करणेही महत्त्वाचे आहे. प्रश्न- पाकीट किती दिवसांत स्वच्छ करावे? उत्तर- पाकीट आठवड्यातून किमान एकदा स्वच्छ करावे. प्रश्न- आरोग्याच्या दृष्टीने डिजिटल व्यवहार चांगले आहेत का? उत्तर- होय, डिजिटल पेमेंटमध्ये जंतूंच्या संपर्कात येण्याचा धोका नसतो. प्रश्न- एटीएममधील पैसे स्वच्छ असतात का? उत्तर- आवश्यक नाही. एटीएममधून निघालेल्या नोटाही आधी अनेक लोकांच्या हातातून गेलेल्या असतात. त्यांच्यावरही जंतू असू शकतात. प्रश्न- नोटांवर सॅनिटायझर टाकून त्यांना स्वच्छ करता येते का? उत्तर- नाही, सॅनिटायझर किंवा इतर रसायने नोटांना नुकसान पोहोचवू शकतात. प्रश्न- नोटांना उन्हात ठेवल्याने त्यावरील जंतू स्वच्छ होतात का? उत्तर- नाही, फक्त उन्हात ठेवल्याने नोटा पूर्णपणे जंतूमुक्त होत नाहीत. काही जंतू कमी होऊ शकतात, परंतु संसर्गापासून बचाव करण्याचा हा योग्य मार्ग नाही. प्रश्न- इस्त्री केल्याने नोटांवरील जंतू मरतात का? उत्तर- नाही, यामुळे नोटा खराब होऊ शकतात किंवा आग लागण्याचा धोकाही असू शकतो.