‘आमच्या काळात असं नव्हतं…’ किंवा ‘ते जुने दिवस काय दिवस होते!’ हे वाक्य तुम्ही वडीलधाऱ्यांकडून किंवा कदाचित स्वतःच्या तोंडून अनेकदा ऐकले असतील. वर्तमानाबद्दल असंतोष आणि गेलेल्या काळाला सुवर्णकाळ म्हणून पाहणे ही मानवी स्वभावाची सवय राहिली आहे. शेकडो वर्षांपूर्वी ग्रीक कवी होमरच्या लेखनातही याचा उल्लेख आढळतो की माणूस नेहमीच भूतकाळाला महान सांगत आला आहे. पण खरंच भूतकाळ आजपेक्षा चांगला होता, की हा फक्त आपल्या मनाचा एक भ्रम आहे? मानसशास्त्रज्ञ आणि वैज्ञानिकांनी यामागे लपलेल्या अत्यंत मनोरंजक कारणांचा खुलासा केला आहे. मकाऊ विद्यापीठाचे व्यवहार वैज्ञानिक जे होंग यांच्या मते, मानवी समाजांमध्ये भूतकाळाला ‘सुवर्णयुग’ मानण्याची परंपरा खूप जुनी आहे. यामागे ‘गुलाबी भूतकाळाचा भ्रम’ नावाचे मनोवैज्ञानिक कारण काम करते. आपले मन भूतकाळाची आठवण करताना फिल्टरसारखे वागते. ते जुन्या अडचणी, संघर्ष आणि कटू आठवणी हळूहळू पुसून टाकते, तर सुखद आणि सकारात्मक अनुभवांना अधिक स्पष्टपणे जपून ठेवते. दुसरीकडे, वर्तमानात आपल्याला दैनंदिन आव्हाने, ताण आणि नकारात्मकतेचा सामना करावा लागतो. त्यामुळे गेलेला काळ चांगला आणि सुखद दिसतो, तर वर्तमान तुलनेने वाईट वाटतो. क्लेरमोंट विद्यापीठातील संशोधकांच्या मते, जेव्हा समाज अनिश्चितता, संकट किंवा मोठ्या बदलांच्या काळातून जातो, तेव्हा लोक मानसिक शांती आणि स्थिरतेच्या शोधात भूतकाळाकडे पाहू लागतात. कोरोना काळातही जगभरात असाच कल (नॉस्टॅल्जिया बंप) दिसून आला. लोकांनी नवीन मनोरंजनाच्या पर्यायांऐवजी जुनी गाणी, चित्रपट आणि शो अधिक पसंत केले. अनिश्चितता वाढते, तेव्हा आठवणी सुरक्षिततेची भावना देतात, ज्यामुळे ताण कमी होतो. याच कमकुवतपणाचा फायदा घेऊन नेते अनेकदा ‘गेल्या सुवर्ण दिवसांची’ आठवण करून देतात, जेणेकरून लोक त्यांच्या आश्वासनांवर विश्वास ठेवतील. मानसशास्त्रात याला ‘सामूहिक नॉस्टॅल्जिया’ म्हणतात, ज्याचा उपयोग गर्दीला एकत्र आणण्यासाठी राजकीय शस्त्र म्हणून केला जातो. म्हणून, भूतकाळातील आठवणींचा आनंद घ्या, पण याच्या मोहात वर्तमानातील सत्याकडे डोळेझाक करू नका. अनिश्चिततेच्या काळाला आशेचा स्रोत म्हणून पाहा मानसशास्त्रज्ञ टिम वाइल्डशट म्हणतात- भूतकाळाची आठवण दोन प्रकारे करता येते- पहिला, नॉस्टॅल्जिया, जो सुखद आठवणींशी संबंधित असतो. हे आपल्याला प्रिय व्यक्ती आणि चांगल्या अनुभवांशी भावनिकरित्या जोडते, आत्मविश्वास वाढवते आणि आशा निर्माण करते. दुसरा, डिक्लाइनिझम किंवा पतनवाद आहे, ज्यात व्यक्ती असे मानतो की भूतकाळ सर्व प्रकारे चांगला होता आणि समाज अधोगतीकडे जात आहे. ही विचारसरणी निराशा, तक्रार आणि बदलांना विरोध करण्यास प्रोत्साहन देते. या अनिश्चिततेच्या काळात भूतकाळाला आशेचा स्रोत म्हणून पाहणे चांगले राहील, निराशाच्या विहिरीसारखे (डिक्लाइनिझम) नाही. तरच आपण पुढे जाऊ शकू.
‘भूतकाळ आजपेक्षा चांगला’ हे पूर्णपणे खरे नाही:आपला आज हरवू नका; आठवणींमधून ऊर्जा घ्या, आव्हानांशी लढू शकाल
