ग्रे-डिवोर्स; अमेरिकेत 50 वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या लोकांमध्ये 40% घटस्फोट:कारण- नात्यांपेक्षा अस्तित्वाला जास्त महत्त्व देत आहेत, तडजोड मान्य नाही

30 वर्षांपेक्षा जास्त काळ एकत्र राहिल्यानंतर ऍलन हिकेनबॉटम आणि त्यांच्या पत्नीने घटस्फोट घेतला. सुरुवातीला दोघांमध्ये पुस्तके आणि कलेबद्दल खूप ओढ होती. दोघांनी मिळून दोन मुलांचे उत्तम संगोपन केले. पण मुले कॉलेजला गेल्यावर ऍलनला जाणवले की, ते आता रोमँटिक पार्टनर नसून फक्त रूममेट्स बनून राहिले आहेत. दोन वर्षांच्या समुपदेशनानेही ही पोकळी भरता आली नाही. 67 वर्षीय ऍलन म्हणतात, ‘मला आयुष्याला कमी लेखायचे नव्हते, पण असे जगण्याची इच्छाही नव्हती. माझ्याकडे कदाचित आणखी 40 वर्षे आहेत, त्यांचे काय करू…? या वयात वेगळे होण्याचा मार्ग निवडणारे ऍलन एकटे नाहीत. अमेरिकेत वृद्धांमध्ये ‘ग्रे डिवोर्स’ (वृद्धांमधील घटस्फोट) वेगाने वाढत आहे. 50 वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या 40% घटस्फोट याच श्रेणीत येतात. समाजशास्त्रज्ञांनुसार, आयुष्याच्या या टप्प्यावर लोक पोकळ नात्यांमध्ये राहू इच्छित नाहीत. पूर्वी लोक मुलांच्या किंवा समाजाच्या भीतीने एकत्र राहत होते, पण दीर्घायुष्याच्या अपेक्षेने विचार बदलला आहे. आपुलकी आणि जिवंतपणाची कमतरता हे देखील याचे एक मोठे कारण आहे. किन्से इन्स्टिट्यूटचे जस्टिन गार्सिया म्हणतात की, इतिहासात माणूस कधीही इतक्या दीर्घकाळ एकाच नात्यात राहिला नाही. पूर्वी आजीवन निष्ठा काही दशकांपर्यंत मर्यादित होती, पण आज जोडपी 50-60 वर्षे एकत्र राहतात. आता लोक लग्नाला घर चालवण्याचे साधन न मानता, स्वतःचे अस्तित्व ओळखण्याचे साधन मानतात. त्यामुळे ‘ठीक-ठाक’ नातेसंबंध टिकवून ठेवण्याची सहनशीलता कमी झाली आहे.’ 73 वर्षीय गेल एमिघ यांच्यासारख्या महिला घटस्फोटाच्या आर्थिक बोजातून वाचण्यासाठी कायदेशीर प्रक्रियेशिवाय वेगळ्या होत आहेत. 40 वर्षे एकत्र राहिल्यानंतर, त्यांनी मालमत्तेची विभागणी सोपी व्हावी यासाठी परस्पर संमतीने वेगळे होण्याचा निर्णय घेतला. गेल म्हणतात, ‘पतीच्या शेजारी बसूनही एकटेपणा वाटायचा.’ संशोधन असे दर्शवते की… वृद्ध पुरुषांना अनेकदा नवीन जोडीदार लवकर मिळतो, तर महिला पुन्हा लग्न करण्यात कमी रुची दाखवतात. त्यांना त्यांचे स्वातंत्र्य आणि मैत्रिणींची सोबत आवडते. गेल आता ट्रिप्सवर जात आहेत, तिखट जेवण बनवत आहेत. त्या म्हणतात, ‘मी एक मजबूत व्यक्ती आहे, मुलांपेक्षा आणि पतीपेक्षाही मी काहीतरी अधिक आहे.’ भारतात 35% वाढलेली प्रकरणे; महिला अधिक बोलक्या होत आहेत – अभ्यास भारतातील महानगरांमध्ये गेल्या ७-८ वर्षांत ५० वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या जोडप्यांनी दाखल केलेल्या खटल्यांमध्ये ३५% वाढ दिसून आली आहे. महानगरांमधील कौटुंबिक न्यायालयात आलेल्या प्रकरणांच्या वेगवेगळ्या अभ्यासानुसार, ६८% प्रकरणांमध्ये याचिकाकर्त्या महिला होत्या. याचा अर्थ, भारतीय महिला आयुष्याच्या अशा टप्प्यावर शांत राहण्यास तयार नाहीत, जिथे त्यांची मुले आत्मनिर्भर झाली आहेत. टाटा इन्स्टिट्यूट ऑफ सोशल सायन्सेसच्या संशोधनानुसार, मुले शिक्षण किंवा नोकरीसाठी दूर जाताच संवाद संपतो. हा ‘फंक्शनल मॅरेजचा अंत’ आहे, जिथे लग्न ‘पोकळ डबा’ बनते.