लेखक: शिवाकान्त शुक्ल2 तासांपूर्वी
- कॉपी लिंक
दिल्लीतील जंतर-मंतरवर नुकत्याच झालेल्या आंदोलनादरम्यान पोलिसांनी गर्दी पांगवण्यासाठी अश्रूधुराचे गोळे सोडले. त्यानंतर तिथे उपस्थित असलेल्या लोकांमध्ये डोळ्यांची जळजळ, खोकला आणि श्वास घेण्यास त्रास यांसारख्या समस्या दिसून आल्या.
आंदोलनांदरम्यान अनेकदा गर्दी नियंत्रणात आणण्यासाठी अश्रूधुराचा वापर केला जातो. अशा परिस्थितीत, याचा आपल्या शरीरावर कसा परिणाम होतो, हे जाणून घेणे खूप महत्त्वाचे आहे.
अश्रुधूर कोणताही साधा धूर किंवा वायू नाही, तर रासायनिक कणांचे मिश्रण आहे, जे डोळे, त्वचा आणि श्वसनसंस्थेवर वेगाने परिणाम करते.
त्यामुळे ‘कामाची बातमी’ मध्ये आज अश्रूधुराच्या आरोग्यावरील धोक्यांवर चर्चा करणार आहोत. तसेच जाणून घेऊया की-
- अश्रूधुराच्या संपर्कात आल्याने शरीरावर काय परिणाम होतो?
- यापासून बचाव करण्यासाठी त्वरित काय करावे?
- कोणत्या परिस्थितीत डॉक्टरांना दाखवणे आवश्यक आहे?
तज्ज्ञ-
डॉ. अरविंद अग्रवाल, संचालक, इंटरनल मेडिसिन, श्री बालाजी ॲक्शन मेडिकल इन्स्टिट्यूट, दिल्ली
डॉ. पद्मा सिंग, निवृत्त व्याख्याता, रसायनशास्त्र, प्रयागराज
प्रश्न- अश्रूधुर म्हणजे काय?
उत्तर- अश्रूधुर हे अत्यंत सूक्ष्म रासायनिक कणांचे मिश्रण आहे. ते गोळे, ग्रेनेड किंवा स्प्रेद्वारे हवेत सोडले जाते. याच्या संपर्कात येताच डोळ्यात तीव्र जळजळ, अश्रू, खोकला, श्वास घेण्यास त्रास आणि त्वचेची जळजळ यांसारख्या समस्या सुरू होतात. याचा वापर गर्दी नियंत्रणात आणण्यासाठी केला जातो.
प्रश्न- अश्रूधुरामध्ये कोणते रसायने असतात?
उत्तर- अश्रूधुरामध्ये वेगवेगळ्या प्रकारचे रासायनिक घटक वापरले जातात. यापैकी सर्वात सामान्य CS वायू आहे. सर्व प्रमुख घटक ग्राफिकमध्ये पहा-
प्रश्न- अश्रूधुर शरीरात कसा प्रवेश करतो?
उत्तर- याचे अत्यंत सूक्ष्म रासायनिक कण श्वासासोबत नाक आणि फुफ्फुसात पोहोचतात. हे कण डोळे आणि त्वचेच्या थेट संपर्कातही येतात. यामुळे काही सेकंदात जळजळ, अश्रू, खोकला आणि श्वास घेण्यास त्रास होऊ लागतो.
प्रश्न- याचा परिणाम किती वेळात सुरू होतो आणि किती वेळ टिकतो?
उत्तर- साधारणपणे 20-30 सेकंदांच्या आत याचा परिणाम सुरू होतो. बहुतेक प्रकरणांमध्ये, ताजी हवा मिळाल्यावर 15-30 मिनिटांत परिणाम कमी होऊ लागतो. काही प्रकरणांमध्ये, जास्त संपर्कामुळे (exposure) समस्या अनेक तास किंवा काही दिवसांपर्यंत टिकू शकते.
प्रश्न- अश्रूधुराच्या संपर्कामुळे (exposure) शरीरावर काय परिणाम होतो?
उत्तर- अश्रूधुर डोळे, श्वसनसंस्था आणि त्वचेवर सर्वाधिक परिणाम करतो. गॅसच्या संपर्कात जास्त वेळ राहिल्यास किंवा आधीपासून कोणतीही आरोग्य समस्या असल्यास, याचा परिणाम गंभीर होऊ शकतो. सर्व आरोग्य धोके ग्राफिकमध्ये पहा-
प्रश्न- अश्रूधुर डोळे, नाक आणि फुफ्फुसांवर कसा परिणाम करतो?
उत्तर- हे मुद्द्यांमधून समजून घ्या-
- अश्रूधुराचे रासायनिक कण डोळे, नाक आणि श्वसनसंस्थेतील वेदना आणि जळजळ अनुभवणाऱ्या रिसेप्टर्सना सक्रिय करतात.
- यामुळे काही सेकंदात डोळे, नाक आणि घशात तीव्र जळजळ होऊ लागते.
- जेव्हा हे कण फुफ्फुसांपर्यंत पोहोचतात, तेव्हा खोकला, गुदमरणे आणि श्वास घेण्यास त्रास होतो.
प्रश्न- जास्त संपर्कात आल्याने मृत्यूही होऊ शकतो का?
उत्तर- हे खूप दुर्मिळ आहे. तथापि, दीर्घकाळ अश्रूधुराच्या संपर्कात राहिल्याने श्वसनसंस्थेचे कार्य बिघडू शकते (रेस्पिरेटरी फेल्योर). यामुळे मृत्यूचा धोका वाढतो. अस्थमा, फुफ्फुसे किंवा हृदयविकाराने ग्रस्त असलेल्या लोकांमध्ये हा धोका जास्त असतो.
प्रश्न- कोणत्या लोकांना सर्वाधिक धोका आहे?
उत्तर- अश्रूधुराचा परिणाम प्रत्येकावर होतो, परंतु काही लोकांना जास्त धोका असतो. ग्राफिक्समध्ये पहा-
प्रश्न- जर अश्रूधुराच्या आसपास असाल तर बचावासाठी काय करावे?
उत्तर- अशा स्थितीत, सर्वात आधी तात्काळ तिथून बाजूला होऊन मोकळ्या आणि ताज्या हवेच्या ठिकाणी जा. ग्राफिकमध्ये सर्व सुरक्षा टिप्स पहा-
प्रश्न- अश्रूधुराच्या संपर्कात असाल तर कोणत्या चुका अजिबात करू नयेत?
उत्तर- अश्रूधुराच्या संपर्कात आल्यास काही चुका आरोग्यासाठी धोका वाढवू शकतात. त्या ग्राफिकमध्ये पाहा-
प्रश्न- जर कॉन्टॅक्ट लेन्स वापरत असाल तर काय खबरदारी घ्यावी?
उत्तर- हे पॉइंट्समधून समजून घ्या-
- अश्रूधुराच्या संपर्कात आल्यास कॉन्टॅक्ट लेन्स त्वरित काढून टाका.
- त्यांचा पुन्हा वापर करू नका, कारण त्यांना रासायनिक कण चिकटलेले असू शकतात.
- डोळे स्वच्छ पाण्याने चांगले धुवा.
- गरज पडल्यास नेत्ररोग तज्ञाशी संपर्क साधा.
प्रश्न- कोणत्या परिस्थितीत डॉक्टरांना दाखवणे आवश्यक आहे?
उत्तर- या परिस्थितीत त्वरित डॉक्टरांशी संपर्क साधा-
- श्वास घेण्यास जास्त त्रास होत असेल.
- डोळ्यांची जळजळ किंवा अंधुकपणा ठीक होत नसेल.
- छातीत दुखत असेल किंवा गुदमरल्यासारखे वाटत असेल.
- बेहोशी किंवा चक्कर येत असेल.
- वारंवार उलट्या किंवा तीव्र ऍलर्जी होत असेल.
लक्षात ठेवा, दमा, फुफ्फुसे किंवा हृदयविकाराने ग्रस्त असलेल्या लोकांनी हलकी लक्षणे दिसल्यास देखील डॉक्टरांचा सल्ला घ्यावा.
प्रश्न- जर अश्रूधुर कालबाह्य झाला असेल तर त्याचा काय परिणाम होतो?
उत्तर- मुदतवाढ झालेल्या अश्रूधुराचा (टियर गॅस) परिणाम निश्चित नाही. सामान्यतः, वेळेनुसार त्याची परिणामकारकता कमी होऊ शकते. परंतु, त्याच्या वापरामुळे डोळे, त्वचा आणि श्वसनसंस्थेमध्ये जळजळ होऊ शकते.
जर कॅनिस्टर खराब झाले असेल किंवा त्यातील रसायने तुटायला लागली असतील, तर धोका वाढू शकतो. म्हणून, मुदतवाढ झालेल्या अश्रूधुराचा वापर सुरक्षित मानला जात नाही.
