लेखक: अदिति ओझा15 मिनिटांपूर्वी
- कॉपी लिंक
तुमच्या स्वयंपाकघरात ठेवलेल्या चाकूवर जर गंज चढला असेल तर तो लगेच काढून टाका. गंजलेला किंवा तुटलेला चाकू अन्न दूषित होण्याचे कारण बनू शकतो.
जर चाकूवर गंज चढला असेल, त्याचे ब्लेड तुटले असेल, कडा खडबडीत असतील किंवा त्यावर रंग आणि घाणीचा थर जमा झाला असेल, तर त्याचे कण अन्नात मिसळू शकतात. गंजलेले कण, बॅक्टेरिया आणि धातूचे सूक्ष्म तुकडे अन्नात मिसळल्याने आरोग्याला धोका निर्माण होऊ शकतो.
या संदर्भात भारतीय अन्न सुरक्षा आणि मानक प्राधिकरणाने (FSSAI) देशभरातील अन्न व्यवसाय चालकांसाठी (FBOs) एक सल्लागार सूचना जारी केली आहे. त्यांना गंजलेले, खराब झालेले आणि नॉन-फूड ग्रेड चाकू व कटिंग उपकरणांचा वापर त्वरित थांबवण्याचा सल्ला दिला आहे.
जरी ही सल्लागार सूचना अन्न व्यवसाय चालकांसाठी असली तरी, त्यातून प्रत्येक घरातील स्वयंपाकघरासाठी एक महत्त्वाचा धडा मिळतो.
त्यामुळे आज ‘गरजेची बातमी’ मध्ये FSSAI ने चाकूबाबत दिलेल्या निर्देशांवर चर्चा करणार आहोत. तसेच जाणून घेऊया की –
- गंजलेला चाकू अन्न दूषित होण्याचा धोका कसा वाढवतो?
- यामुळे आरोग्याला कोणते धोके होऊ शकतात?
- घरात अन्न सुरक्षिततेसाठी कोणत्या गोष्टींची काळजी घ्यावी?
तज्ञ: डॉ. कपिल कुमार कुर्सीवाल, वरिष्ठ सल्लागार, जीआय सर्जरी आणि जीआय ऑन्कोलॉजी, धर्मशिला नारायणा सुपरस्पेशालिटी हॉस्पिटल, दिल्ली
प्रश्न- FSSAI ने गंजलेल्या चाकूंवर बंदी का घातली आहे?
उत्तर- सुरक्षित अन्न मानके (फूड स्टँडर्ड्स) राखण्यासाठी हे पाऊल उचलण्यात आले आहे, कारण गंजलेल्या चाकूंमुळे–
- अन्न सुरक्षा आणि स्वच्छता प्रभावित होते.
- अन्नात गंज आणि धातूचे कण मिसळू शकतात.
- अन्न दूषित होऊ शकते.
- अन्नात जीवाणू वाढू शकतात.
- आरोग्याला नुकसान होऊ शकते.
प्रश्न- FSSAI ने कोणत्या प्रकारचे चाकू आणि उपकरणे वापरण्यावर चिंता व्यक्त केली आहे?
उत्तर- FSSAI नुसार, अनेक फूड बिझनेस ऑपरेटर्स असे चाकू आणि कटिंग उपकरणे वापरत होते, जे अन्न दूषित करू शकतात. ग्राफिकमध्ये पहा, कोणत्या उपकरणांचा वापर टाळण्याचा सल्ला दिला आहे.
प्रश्न- गंजलेल्या चाकूने कापलेले अन्न का धोकादायक आहे?
उत्तर- हे मुद्द्यांमधून समजून घ्या-
- अन्नाचे दूषितीकरण: गंज आणि धातूचे सूक्ष्म कण अन्नात मिसळू शकतात.
- जिवाणूंची वाढ: गंजलेल्या आणि खडबडीत पृष्ठभागावर जिवाणू सहज वाढू शकतात.
- क्रॉस-दूषितीकरण: जर चाकू व्यवस्थित स्वच्छ नसेल, तर एका अन्नातील जंतू दुसऱ्या अन्नात जाऊ शकतात.
- भौतिक दूषितीकरण: चाकूच्या तुटलेल्या किंवा चिप्ड भागांचे लहान कण अन्नात मिसळू शकतात.
याच कारणांमुळे FSSAI ने भौतिक, रासायनिक आणि सूक्ष्मजैविक दूषितीकरणाची शक्यता वर्तवली आहे.
प्रश्न- गंजलेल्या चाकूने अन्न कापल्याने कोणत्या आरोग्य समस्या उद्भवू शकतात?
उत्तर- अन्न दूषित होण्याचे प्रमाण वाढल्यास अनेक प्रकारच्या आरोग्य समस्या उद्भवू शकतात. ग्राफिक्समध्ये सर्व आरोग्य समस्या पहा-
प्रश्न- कोणत्या लोकांनी सर्वाधिक सावधगिरी बाळगावी?
उत्तर- काही लोकांमध्ये संसर्ग आणि गुंतागुंत होण्याचा धोका इतरांपेक्षा जास्त असतो. ग्राफिक्समध्ये पहा-
प्रश्न- चाकूवर गंज का लागतो?
उत्तर- याची अनेक कारणे आहेत. जसे की-
चाकूवर ओलावा राहणे
- चाकूवर पाण्याचे थेंब राहतात.
- यामुळे ब्लेडवर गंज चढू लागतो.
चाकू हवेच्या संपर्कात राहणे
- हवेतील ऑक्सिजन ब्लेडशी प्रतिक्रिया करते.
- यामुळे गंजचा थर तयार होतो.
मिठाच्या वस्तू कापणे
- मीठ ब्लेडवरील रासायनिक प्रतिक्रिया वाढवते.
- यामुळे गंज लवकर लागू शकतो.
लिंबू-टोमॅटोसारख्या वस्तू कापणे
- यांचे आम्ल ब्लेडच्या पृष्ठभागावर परिणाम करतात.
- यामुळे गंज लागण्याचा धोका वाढतो.
चाकू व्यवस्थित साफ न करणे
- ब्लेडवर अन्नाचे कण आणि ओलावा राहतो.
- यामुळे गंज लागण्याची शक्यता वाढते.
ब्लेडवर ओरखडे किंवा झीज होणे
- ब्लेडचा सुरक्षा थर कमकुवत होतो.
- यामुळे लवकर गंज लागू शकतो.
चाकू चुकीच्या पद्धतीने ठेवणे
- ओल्या किंवा दमट जागी ठेवल्यास लवकर गंज लागतो.
प्रश्न- घरात वापरले जाणारे चाकू कधी बदलावे?
उत्तर- काही चिन्हे सांगतात की आता चाकू बदलण्याची वेळ आली आहे. खालील ग्राफिकमध्ये सर्व चिन्हे पहा-
प्रश्न- गंजलेल्या चाकूमुळे कोणते खाद्यपदार्थ जास्त प्रभावित होतात?
उत्तर- हे खाद्यपदार्थ जास्त प्रभावित होऊ शकतात-
1. फळे आणि भाज्या
उदा. सफरचंद, टरबूज, काकडी, टोमॅटो, सॅलडची पाने इत्यादी.
2. मांस, मासे आणि चिकन
या खाद्यपदार्थांमध्ये आर्द्रता आणि प्रथिने जास्त असतात, ज्यामुळे बॅक्टेरिया वेगाने वाढू शकतात.
3. आंबट फळे आणि आम्लयुक्त पदार्थ
उदा. लिंबू, संत्रा, अननस, टोमॅटो इत्यादी. यांमध्ये असलेले आम्ल गंजलेल्या पृष्ठभागाशी प्रतिक्रिया करू शकते.
4. रेडी टू ईट फूड (खाण्यासाठी तयार पदार्थ)
उदा. सँडविच, केक, फ्रूट चाट, सॅलड, ब्रेड इत्यादी कारण ते नंतर शिजवले जात नाहीत.
5. जास्त आर्द्रता असलेले अन्नपदार्थ
उदा. – पनीर, टोफू, उकडलेल्या भाज्या आणि कापलेली फळे.
प्रश्न- गंज घासून काढल्यानंतर चाकू सुरक्षित होतो का?
उत्तर- खालील मुद्द्यांमध्ये समजून घ्या-
- हे गंज किती खोल आहे यावर अवलंबून असते.
- जर चाकूवर फक्त वरवरचा गंज असेल आणि तो काढून चाकू व्यवस्थित सॅनिटाइज केला असेल, तर ठीक आहे.
- जर गंजमुळे पृष्ठभाग खडबडीत झाला असेल किंवा ब्लेडमध्ये खड्डे पडले असतील तर चाकू बदलला पाहिजे.
- गंज काढल्यानंतरही ब्लेडवर सूक्ष्म भेगा, खाचा किंवा खडबडीतपणा राहू शकतो. ही ठिकाणे बॅक्टेरिया आणि घाण लपण्यासाठी अनुकूल असतात.
प्रश्न- स्टेनलेस स्टीलच्या चाकूवरही गंज लागू शकतो का?
उत्तर- होय, काही परिस्थितीत असे होऊ शकते. जसे की-
- चाकू जास्त काळ ओला ठेवणे.
- जास्त काळ मीठ, लिंबू, व्हिनेगर किंवा इतर आम्लयुक्त पदार्थांच्या संपर्कात ठेवणे.
- धुतल्यानंतर व्यवस्थित न वाळवणे.
- पृष्ठभागावर ओरखडे असणे.
- स्टेनलेस स्टीलची गुणवत्ता खराब असणे.
प्रश्न- चाकूला गंज लागण्याची सुरुवातीची चिन्हे कोणती आहेत?
उत्तर- गंज लागण्यापूर्वीच काही अशी चिन्हे दिसू लागतात, जी ओळखून चाकूला खराब होण्यापासून वाचवता येते. सर्व सुरुवातीची चिन्हे ग्राफिकमध्ये पहा-
प्रश्न- चाकूला गंज चढण्यापासून वाचवण्यासाठी काय करावे?
उत्तर- थोडी काळजी आणि योग्य देखभालीमुळे चाकू बराच काळ सुरक्षित राहतो. ग्राफिकमध्ये बचावाच्या सर्व टिप्स पहा-
प्रश्न- लोकांनी घरात अन्न सुरक्षा कशी सुनिश्चित करावी?
उत्तर- यासाठी काही गोष्टींची काळजी घेणे आवश्यक आहे. जसे की-
- अन्न शिजवण्यापूर्वी साबणाने हात धुवा.
- स्वच्छ आणि कोरड्या भांड्यांचा वापर करा.
- गंजलेले किंवा तुटलेले उपकरणे वापरू नका.
- फळे-भाज्या चांगल्या प्रकारे धुवा.
- कच्चे आणि शिजवलेले अन्न वेगळे ठेवा.
- अन्न योग्य तापमानावर साठवा.
- अन्नाची एक्सपायरी डेट नक्की तपासा.
- स्वयंपाकघर आणि कटिंग बोर्डची नियमित स्वच्छता करा.
- उरलेले अन्न लगेच फ्रीजमध्ये ठेवा.
