देशाची राजधानी आणि सत्तेचे केंद्र असलेल्या लुटियन्स झोनमध्ये गेल्या काही दिवसांपासून जे चित्र पाहायला मिळत आहे, ते कोणत्याही लोकशाहीवादी देशासाठी भूषणावह नाही. जंतरमंतरवर गेल्या एका महिन्यापासून NEET पेपर लीक आणि परीक्षांमधील घोटाळ्यांविरोधात शांततेत आंदोलन करणाऱ्या विद्यार्थ्यांवर ज्या प्रकारे बळाचा वापर करण्यात आला, त्याने पुन्हा एकदा सत्तेच्या संवेदनहीनतेवर शिक्कामोर्तब केले आहे. संसद कूच (संसदेवर मोर्चा) दरम्यान झालेला राडा, अश्रूधुराच्या नळकांड्या आणि विद्यार्थ्यांवर झालेला लाठीमार हा केवळ एका आंदोलनाचा शेवट नसून, देशाच्या भविष्य असलेल्या तरुण पिढीच्या विश्वासाला तडा देणारा प्रकार आहे.
अश्रूधुराचा धूर आणि दहशतीचे वातावरण जंतरमंतर ते संसदेच्या मार्गावर पोलिसांनी उभारलेली बॅरिकेडिंग आणि त्यानंतर झालेली कारवाई अत्यंत भीषण होती. आंदोलक विद्यार्थ्यांनी दिलेल्या पुराव्यांनुसार, पोलिसांनी केवळ लाठीमारच केला नाही, तर हवेत मिरची युक्त अश्रूधुराच्या नळकांड्या सोडल्या, ज्यामुळे श्वास घेणेही कठीण झाले होते. विशेष म्हणजे, पावसामुळे या धुराचा प्रभाव थोडा कमी झाला असला तरी, विद्यार्थ्यांच्या डोळ्यांतील पाणी आणि अंगाची होणारी लाहीलाही कमी झाली नव्हती. आम्ही दहशतवादी आहोत का? आमच्यावर गोळ्या चालवा ना, असा संतप्त सवाल विचारणारे विद्यार्थी आज व्यवस्थेला आरसा दाखवत आहेत.
लाठीमार आणि संपत्तीचे नुकसान: जबाबदार कोण? या आंदोलनात अनेक विद्यार्थ्यांचे हात-पाय फ्रॅक्चर झाले आहेत. एका विद्यार्थ्याचा पाय इतका वाईट रीतीने जखमी झाला होता की तो लोंबकळत होता, असा दावा प्रत्यक्षदर्शींनी केला आहे. शारीरिक जखमांसोबतच विद्यार्थ्यांच्या वैयक्तिक मालमत्तेवरही हल्ला करण्यात आला. अनेक विद्यार्थ्यांचे महागडे मोबाईल आणि कॅमेरे पोलिसांनी जाणीवपूर्वक तोडल्याचे आरोप होत आहेत.
यातील सर्वात हृदयद्रावक कथा म्हणजे अमित कुमार या विद्यार्थ्याची. गया (बिहार) येथून आलेला अमित हा जोमॅटोमध्ये डिलिव्हरी बॉय म्हणून काम करतो. १२ हजार रुपये महिना कमवून आपल्या कुटुंबाचा उदरनिर्वाह करणाऱ्या आणि नर्सिंगचे शिक्षण घेणाऱ्या या तरुणाचा फोन पोलिसांनी तोडला. मी ५२०० रुपये हप्ता भरतो, ४००० रुपये भाडे देतो, आता मी काम कसे करणार? हा त्याचा प्रश्न व्यवस्थेच्या क्रूरतेवर बोट ठेवणारा आहे. जेव्हा पोलीस आपले नाव आणि नेमप्लेट काढून आंदोलकांवर लाठ्या चालवतात, तेव्हा त्यांची जबाबदारी कोणाकडे असते, हा गंभीर प्रश्न विद्यार्थ्यांनी उपस्थित केला आहे.
परीक्षेचा गोंधळ आणि सरकारचे मौन हे विद्यार्थी रस्त्यावर का उतरले आहेत? याचे उत्तर परीक्षा पद्धतीतील भ्रष्टाचार आणि प्रशासकीय दिरंगाईत आहे. NEET पेपर लीकमुळे लाखो विद्यार्थ्यांचे भविष्य टांगणीला लागले आहे. एका विद्यार्थिनीने दिलेल्या माहितीनुसार, २०२४ मधील DSSSB परीक्षेचा निकाल लागूनही २०२६ उजाडले तरी अजून स्किल टेस्ट झालेली नाही. आमची प्रशासन कुठे झोपली आहे? असा आर्त टाहो या विद्यार्थ्यांनी फोडला आहे. जंतरमंतरवर जमलेले बहुतांश तरुण हे ३० वर्षांखालील आहेत, ज्यांना Gen-Z म्हटले जाते. हे तरुण केवळ नोकरी मागत नाहीत, तर ते उत्तरदायित्व मागत आहेत.
गुलाब, राष्ट्रगीत आणि लोकशाहीचे मूल्य एकीकडे अश्रूधुराच्या नळकांड्या फुटत असताना दुसरीकडे विद्यार्थी हातात गुलाब घेऊन शांततेचा संदेश देत होते. काही विद्यार्थी मानवी साखळी बनवून हिंसा रोखण्याचा प्रयत्न करत होते, तर काही जण भर रस्त्यात बसून राष्ट्रगीत गात होते. इन्कलाब जिंदाबाद आणि भारत माता की जय च्या घोषणा देत असतानाही त्यांना अँटी-नॅशनल ठरवण्याचे प्रयत्न होतात, तेव्हा लोकशाहीच्या मूल्यांची पायमल्ली होते. हरियाणाच्या भिवानीतून आलेल्या एका विद्यार्थ्याने म्हटले की, संसदेत आता नेते नाही तर डकैत बसतात, ही भावना तरुणांमधील वाढता असंतोष दर्शवते.
निष्कर्ष संसदेच्या उंबरठ्यावर झालेला हा लाठीमार केवळ विद्यार्थ्यांच्या शरीरावर झालेला हल्ला नाही, तर तो त्यांच्या स्वप्नांवर झालेला हल्ला आहे. जेव्हा देशाचा तरुण अभ्यासाची पुस्तके सोडून रस्त्यावर अश्रूधुराचा सामना करतो, तेव्हा समजून जावे की व्यवस्थेत काहीतरी गंभीर बिघडले आहे. पोलिसांनी केलेल्या कारवाईत गाड्यांच्या काचा फुटल्याचा दावा केला असला तरी, एका गरीब विद्यार्थ्याचा उदरनिर्वाहाचे साधन असलेला फोन फुटणे हे जास्त मोठे नुकसान आहे. सरकारने विद्यार्थ्यांशी संवाद साधण्याऐवजी दमनशाहीचा मार्ग स्वीकारला आहे. या आंदोलनाचा शेवट कधी होईल हे माहित नाही, पण हे मोर्चे लांब चालणार असल्याची चिन्हे दिसत आहेत. जर वेळेत न्याय मिळाला नाही, तर हा वणवा अधिक पेटू शकतो.
