माजी CDS अनिल चौहान म्हणाले- युद्ध व राजकारण वेगळे नाही:सरकारला पर्याय देणे ही लष्कराची जबाबदारी; ऑपरेशन सिंदूर परदेशातही चर्चेचा विषय

देशाचे माजी चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ (CDS) जनरल अनिल चौहान म्हणाले की, सेना, राजकीय इच्छेचा थेट विस्तार आहे. कोणत्याही देशाचे राजकीय हितसंबंध सर्वोच्च असतात आणि सेना त्या हितसंबंधांचे रक्षण करणाऱ्या अनेक माध्यमांपैकी एक आहे. माजी CDS म्हणाले- “या गोष्टीपासून सुरुवात करूया की राजकारण आणि युद्ध वेगळे नाहीत. क्लॉजविट्झने म्हटले होते की युद्ध हे इतर माध्यमांद्वारे राजकारण पुढे नेणे आहे.” माजी चीफ ऑफ डिफेन्स स्टाफ (CDS) जनरल अनिल चौहान यांनी मंगळवारी नवी दिल्लीत ऑपरेशन सिंदूर आणि त्यानंतरच्या परिस्थितीवर चर्चा केली. या कार्यक्रमाचे आयोजन विवेकानंद इंटरनॅशनल फाउंडेशनने केले होते. यावेळी माजी CDS यांनी राष्ट्रीय सुरक्षा आणि लोकशाही शासनाच्या संबंधांवर चर्चा केली. चौहान म्हणाले- युद्ध आणि राजकारण वेगळे नाहीत जनरल चौहान यांनी प्रशियन जनरल कार्ल वॉन क्लॉजविट्झ यांच्या प्रसिद्ध विधानाचा उल्लेख केला की, युद्ध हे इतर माध्यमांद्वारे राजकारण पुढे नेण्याचा एक मार्ग आहे. ते म्हणाले, “कोणत्याही देशाचे राजकीय हितसंबंध सर्वोच्च असतात आणि सशस्त्र दल हे त्यांच्या संरक्षणासाठी काम करणाऱ्या माध्यमांपैकी फक्त एक आहे. अशी अनेक माध्यमे असतात.” प्रशियन जनरल कार्ल वॉन क्लॉजविट्झ यांचे ‘ऑन वॉर’ (वॉम क्रिगे) हे पुस्तक आधुनिक पाश्चात्त्य लष्करी सिद्धांताचा आधारस्तंभ मानले जाते. हे पुस्तक त्यांच्या मृत्यूनंतर 1832 मध्ये त्यांची पत्नी मेरी वॉन ब्रुहल यांनी प्रकाशित केले होते. क्लॉजविट्झ यांनी नेपोलियनविरुद्धच्या मोहिमेत भाग घेतला होता. सरकारला लष्करी पर्याय देणे ही लष्कराची जबाबदारी जनरल चौहान म्हणाले की, लोकशाहीमध्ये जेव्हा सरकार आपले राजकीय उद्देश साध्य करण्यासाठी बळाचा वापर करण्याचा निर्णय घेते, तेव्हा लष्कराची जबाबदारी दोन प्रकारची असते. माजी सीडीएस म्हणाले की, सरकारला जेवढे लष्करी पर्याय हवे आहेत, ते तयार करण्यासाठी शांततेच्या काळात तेवढाच पैसा संरक्षण क्षमता विकसित करण्यावर खर्च करावा लागेल. लष्करी नेतृत्वाला सरकारला असे पर्याय द्यावे लागतात, ज्यांचा वापर विशिष्ट धोरणात्मक उद्दिष्टे साध्य करण्यासाठी केला जाऊ शकेल. ते म्हणाले, “राजकीय लोकशाहीत जेव्हा सरकार आपली राजकीय उद्दिष्टे पूर्ण करण्यासाठी बळाचा वापर करण्याचा निर्णय घेते, तेव्हा संरक्षण दले किंवा सैन्याची भूमिका दोन प्रकारची असते.” प्रशिक्षण आणि युद्धाभ्यासाने पर्याय वाढतात जनरल चौहान म्हणाले की, लष्करी पर्यायांची संख्या आणि त्यांची गुणवत्ता अचानक तयार होत नाही. यासाठी शांततेच्या काळात सतत तयारी करावी लागते. यात कठोर प्रशिक्षण, युद्ध सराव आणि वेगवेगळ्या संभाव्य परिस्थितीचे नियोजन करणे समाविष्ट आहे. ते म्हणाले, “पर्याय यावरही अवलंबून असतात की लष्करी नेतृत्वाने कोणत्या प्रकारचे प्रशिक्षण दिले आहे, कोणत्या प्रकारचे युद्ध सराव केले आहेत आणि कोणत्या संभाव्य परिस्थितीवर काम केले आहे. यामुळे आपल्याकडे उपलब्ध पर्यायांची संख्या वाढते.” ते असेही म्हणाले की, प्रत्येक लष्करी पर्यायामध्ये कोणत्या ना कोणत्या प्रकारचा धोका असतो. कमांडर आणि नेत्यांना या धोक्यामध्ये आणि साध्य करायच्या राजकीय परिणामांमध्ये संतुलन साधावे लागते. जनरल चौहान म्हणाले, “प्रत्येक पर्यायामध्ये एक विशिष्ट प्रकारचा धोका असतो आणि तो त्या राजकीय गरजेलाही पूर्ण करतो, ज्यासाठी त्याचा वापर केला जाणार आहे. त्यामुळे हा धोका आणि राजकीय उद्दिष्टे साध्य करण्यामधील समन्वय आहे.” ऑपरेशन सिंदूरचा परिणाम अजूनही धोरणात्मक चर्चेचा विषय ऑपरेशन सिंदूरची मोठी सक्रिय मोहीम संपून जवळपास 15 महिने झाले आहेत. जनरल चौहान म्हणाले की, असे असूनही ऑपरेशनचा रणनीतिक परिणाम कायम आहे आणि भारतातील तसेच परदेशातील रणनीतिक तज्ज्ञ यावर लक्ष ठेवून आहेत. ते म्हणाले, “हे संपून जवळपास एक वर्ष आणि तीन महिने झाले आहेत. काही बाबतीत ते अजूनही सुरू आहे. सक्रिय मोहिमांचा मोठा भाग संपला आहे, परंतु हा विषय केवळ भारतातच नाही, तर परदेशातील रणनीतिक समुदायाच्याही आवडीचा विषय बनला आहे.” ते म्हणाले की, अशा ऑपरेशनचे मूल्यांकन केवळ लष्करी कारवाईपुरते मर्यादित नसावे. यात ऑपरेशनमधून मिळालेले धडे, समोर आलेल्या त्रुटी दूर करण्यासाठी उचललेली पाऊले, आधुनिक युद्धाचे बदलणारे स्वरूप आणि जगात निर्माण झालेल्या अनिश्चितता एकत्र पाहणे आवश्यक आहे. त्रुटी आणि बदलत्या युद्धाने नवीन आव्हान माजी सीडीएस म्हणाले की, ऑपरेशनदरम्यान समोर आलेल्या त्रुटी दूर करण्यासाठी उचललेल्या पावलांचेही मूल्यांकन केले पाहिजे. यासोबतच युद्धाच्या बदलत्या पद्धती आणि व्यापक भू-राजकीय वातावरणाचाही विचार करावा लागेल. ते म्हणाले, “या ऑपरेशनमध्ये लोकांनी ज्या त्रुटी पाहिल्या, त्या दूर करण्यासाठी उचललेली पाऊले, युद्धाच्या बदलत्या पद्धती आणि जगात निर्माण झालेली अनिश्चितता या सर्वांमुळे आपल्या सर्वांसमोर एका नव्या प्रकारचं आव्हान उभं राहतं.”