वयाची साठी ओलांडली की माणूस ज्येष्ठ नागरिक होतो, असं सरकारी कागदपत्र सांगतं. पण घरातल्या मंडळींच्या मते तो ज्येष्ठ नागरिक होण्यापूर्वीच ‘सल्लागार’ झालेला असतो. सत्तरच्या पुढे गेला की त्याला सल्लागार मंडळाचा आजीवन अध्यक्षपदाचा बहुमान मिळतो आणि ऐंशी ओलांडली की घरातल्या प्रत्येक विषयावर त्याचं मत विचारणं ही कुटुंबाची नैतिक जबाबदारी ठरते— फक्त ते मत ऐकण्याची गरज मात्र कुणाला वाटत नाही!
ज्येष्ठ नागरिक दिवस आला की आपण त्यांच्या त्यागाच्या, अनुभवाच्या, कर्तृत्वाच्या आणि संस्कारांच्या गोष्टी करतो. त्यांना आदराने नमस्कार करतो. दोन फुलं देतो. भाषणं होतात. सत्कार होतात. फोटो काढले जातात. आणि दुसऱ्या दिवशी घरातला नातू पुन्हा म्हणतो, “आजोबा, तुमचा मोबाईल थोडा बाजूला करा ना… मला गेम खेळायचा आहे!”
ज्येष्ठ नागरिकांच्या आयुष्यातला हा सगळ्यात मोठा विरोधाभास असावा. त्यांच्या अनुभवाला आपण ‘अमूल्य’ म्हणतो आणि त्यांच्या सल्ल्याला ‘आता जमाना बदललाय’ असं म्हणून बाजूला सारतो.
पूर्वी घरात आजोबा असतील तर ते घराचे ‘गुगल’ असायचे. कुठल्याही प्रश्नाचं उत्तर त्यांच्याकडे असायचं. पावसाळा कधी सुरू होईल? बैलाला काय झालं? कोणत्या शेतात काय पेरायचं? लग्नासाठी कोणता मुहूर्त? गावात अमुक माणूस कोणाच्या नात्यातला? सगळं तोंडपाठ!
आज परिस्थिती बदलली आहे. आता घरातला नातू दोन बोटांनी मोबाईलवर टकटक करतो आणि म्हणतो, “गुगलला विचारूया.”
आजोबा शांतपणे त्याच्याकडे पाहतात.
त्यांच्या चेहऱ्यावर एकच प्रश्न असतो— “मग मी इतकी वर्षं कशासाठी जगलो?”
पण गंमत अशी की, गुगल माहिती देतं; आजोबा अनुभव देतात. गुगल सांगेल की पावसाची शक्यता किती टक्के आहे; आजोबा खिडकीतून आकाशाकडे पाहून म्हणतील, “आज पाऊस येणार. मुंग्या बघ, वर चालल्या आहेत.” आणि काही वेळाने पाऊस आला की घरातल्या सगळ्यांना आठवतं—आपल्या घरात अजून एक ‘हवामान खाते’ आहे!
ज्येष्ठ नागरिकांचं आणखी एक वैशिष्ट्य म्हणजे त्यांचं घड्याळ. त्यांचं घड्याळ आपल्या घड्याळापेक्षा किमान अर्धा तास पुढे असतं. आपण म्हणतो, “अजून वेळ आहे.” ते म्हणतात, “वेळ असताना निघा.”
आपण म्हणतो, “कार्यक्रम सात वाजता आहे.”
ते साडेसहा वाजताच तयार!
“एवढ्या लवकर कशाला?”
“उशीर झाला तर?”
ही ‘उशीर होण्याची भीती’ ज्येष्ठ नागरिकांच्या रक्तात मिसळलेली असते. लग्न आठ वाजता असेल तर ते सातला मंडपात. आणि लग्नाच्या आधीच विचारतात, “जेवण कधी सुरू होणार?”
घरातल्या तरुण पिढीला त्यांची आणखी एक सवय त्रासदायक वाटते— प्रत्येक गोष्टीची तुलना भूतकाळाशी करणे.
“आमच्या वेळी असं नव्हतं…”
हे वाक्य ज्येष्ठ नागरिकांच्या तोंडात कायम तयार असतं.
आज आपण ऑनलाइन तिकीट काढतो. ते म्हणतील, “आमच्या वेळी तिकीट काढायला रांगेत उभं राहावं लागायचं.”
आपण ऑनलाइन पैसे पाठवतो. ते म्हणतील, “आमच्या वेळी माणूस माणसाला पैसे देत होता.”
आपण अन्न मागवतो. ते म्हणतील, “आमच्या वेळी घरात स्वयंपाक व्हायचा.”
आपण म्हणतो, “आता काळ बदललाय.”
ते लगेच उत्तर देतील, “काळ बदलला म्हणून भूक बदलली का?”
आणि आपल्याकडे उत्तर नसतं!
खरं तर ज्येष्ठ नागरिक म्हणजे घरातला ‘स्लो इंटरनेट’ नसतो; तो घरातला ‘दीर्घकालीन सर्व्हर’ असतो. त्याच्याकडे आठवणींचा प्रचंड डेटा असतो. घरातल्या प्रत्येकाच्या जन्मापासून लग्नापर्यंत, भांडणापासून प्रेमापर्यंत, कोण कधी रडला आणि कोण कधी खोटं बोललं— सगळ्या फाईल्स सुरक्षित असतात.
म्हणूनच घरात एखाद्या जुन्या विषयावर चर्चा सुरू झाली की आजोबा किंवा आजी अचानक म्हणतात, “थांबा, मला सगळं आठवतंय!”
बस्स! मग विषय तिथेच संपतो.
ज्येष्ठ नागरिकांच्या आठवणींना ‘क्लाउड स्टोरेज’ची गरज नसते. त्यांच्या डोक्यात जागा भरपूर असते आणि पासवर्डही त्यांनाच माहीत असतो!
मात्र या सगळ्या विनोदाच्या आड एक महत्त्वाची गोष्ट आहे. वय वाढणं ही समस्या नाही; पण वय वाढल्यावर आपण माणसाला उपयोगी नसल्याची भावना देणं ही खरी समस्या आहे.
आजच्या धावपळीच्या जगात ज्येष्ठ माणसाला सर्वांत जास्त गरज असते ती औषधांची नाही, तर संवादाची. त्यांना प्रत्येक वेळी मदत नको असते; कधी कधी फक्त कुणीतरी त्यांच्या शेजारी बसावं, दोन शब्द बोलावेत, जुन्या आठवणी ऐकाव्यात, एवढंच पुरेसं असतं.
“तुमच्या वेळी काय होतं?” हा प्रश्न तर त्यांच्यासाठी एखाद्या बंद पेटीची किल्लीच!
मग त्यांच्या आठवणींचे दरवाजे उघडतात. गाव, शाळा, नोकरी, मित्र, लग्न, मुलं, संघर्ष, आनंद, अपयश—सगळं बाहेर येतं. आपण म्हणतो, “आजोबा, हे तुम्ही आधी सांगितलंय.”
ते म्हणतात, “सांगितलं असेल… पण तुला नीट ऐकायचं राहिलं असेल!”
आणि त्यांचं बरोबर असतं.
ज्येष्ठ नागरिक दिवस म्हणून एका दिवसापुरता त्यांचा सत्कार करण्यापेक्षा त्यांच्या अनुभवाला रोजच्या आयुष्यात थोडी जागा देणं अधिक महत्त्वाचं आहे. त्यांना निर्णयात सहभागी करून घ्यावं. त्यांच्या हातात मोबाईल देताना ‘हा तुम्हाला जमणार नाही’ असं न म्हणता, “चला, आपण दोघं मिळून शिकूया,” असं म्हणावं.
कारण तंत्रज्ञान नवीन असलं तरी माणुसकीची भाषा जुनीच आहे.
ज्येष्ठ नागरिकांच्या आयुष्यात कदाचित धावण्याची ताकद कमी झाली असेल; पण थांबून पाहण्याची दृष्टी अधिक गहिरी झालेली असते. त्यांच्याकडे वेळ असतो, म्हणून ते वेळेची किंमत जाणतात. त्यांनी जग पाहिलेलं असतं, म्हणून जगण्याचा अर्थही थोडा अधिक समजलेला असतो.
आणि म्हणूनच ज्येष्ठ नागरिक दिवस हा फक्त ‘वयस्कर लोकांचा दिवस’ नाही. तो आपल्या मुळांकडे पाहण्याचा दिवस आहे.
घरातल्या आजोबांनी पुन्हा एकदा सांगितलं, “आमच्या वेळी असं नव्हतं,” तर लगेच मोबाईलमध्ये डोकं खुपसू नका.
शांतपणे विचारा—
“मग कसं होतं?”
कदाचित त्या एका प्रश्नातून तुम्हाला गुगलवर सापडणार नाही असा एक सुंदर इतिहास सापडेल.
आणि हो… त्यांच्या वाढदिवसाला केक कापताना मेणबत्त्या कमी ठेवाव्यात. कारण वयाच्या आकड्यापेक्षा त्यांना फुंकर मारायला लागणारा वेळ जास्त लागू शकतो!
शेवटी ज्येष्ठ नागरिकांचं एकच तत्त्व असतं—
वय वाढलं म्हणून आयुष्य संपत नाही;
फक्त ‘आता माझं ऐका’ असं म्हणण्याचा अधिकार थोडा वाढतो!
ज्येष्ठ नागरिकांना सलाम— त्यांच्या सुरकुत्यांना नव्हे, तर त्या सुरकुत्यांमध्ये दडलेल्या असंख्य हसऱ्या, खडतर आणि समृद्ध कहाण्यांना!
– रविराज सोनार
– (पुणे / मालेगाव)
#शब्द_क्षितिज
Post Views: 77
