भारतीय राजकारणात २०१४ नंतर राहुल गांधी यांच्या प्रतिमेची सातत्याने मोडतोड करण्याचा प्रयत्न झाला, मात्र सध्याची राजकीय परिस्थिती पाहता राहुल गांधी आता केवळ मोहब्बत की दुकान मांडणारे नेते राहिले नसून, ते आरएसएसच्या मुळावर घाव घालणारे एक प्रगल्भ वैचारिक योद्धे म्हणून समोर येत आहेत. रचनात्मक काँग्रेसच्या कार्यक्रमात त्यांनी केलेले भाषण केवळ राजकीय टीका नसून, ते राष्ट्रीय स्वयंसेवक संघाच्या अस्तित्वावर आणि त्यांच्या कार्यपद्धतीवर केलेले एक खोलवरचे ऑपरेशन आहे.
बंच ऑफ जोकर्स आणि भीतीचा अंत राहुल गांधींच्या भाषणातील सर्वात गाजलेला आणि वादग्रस्त ठरलेला मुद्दा म्हणजे त्यांनी संघाचा उल्लेख विदूषकांचा समूह असा केला. संघाच्या बंच ऑफ थॉट्स या विचारधारेवर उपरोधिक टीका करताना राहुल म्हणाले की, जे लोक आजच्या भारताला समजू शकत नाहीत, ते ३००० वर्षांपूर्वीच्या भारताला काय समजणार? राहुल यांनी स्पष्टपणे सांगितले की, ज्या काँग्रेसने ब्रिटीश साम्राज्यासारख्या महासत्तेशी लढा दिला, ती काँग्रेस या विदूषकांशी लढताना का घाबरेल? संघाची शक्ती ही केवळ लोकांमध्ये निर्माण केलेल्या भीतीवर आधारित आहे आणि एकदा का ही भीती संपली की संघाचा डोलारा कोसळेल, असा विश्वास त्यांनी व्यक्त केला.
संस्थांचे प्रचारकीकरण आणि स्वातंत्र्यावर घाला राहुल गांधींनी आपल्या भाषणात अलाहाबाद विद्यापीठाचे उदाहरण देत खळबळजनक दावा केला. त्यांच्या मते, आज देशातील प्रत्येक महत्त्वाच्या संस्थेत,मग ती न्यायपालिका असो, प्रसारमाध्यमे असो, नोकरशाही असो किंवा सैन्य,संघाचे प्रचारक बसवण्यात आले आहेत. विद्यापीठांमध्ये कुलगुरू म्हणून संघाच्या विचारधारेचे लोक बसवून तरुणांच्या विचारांवर नियंत्रण मिळवण्याचा प्रयत्न केला जात आहे. संघाला असा देश हवा आहे जो त्यांच्या एका आदेशावर एका पायावर उभा राहील, असे सांगत त्यांनी संघाच्या हुकूमशाही प्रवृत्तीवर प्रहार केला.
पूंजीवाद आणि संघाचे बदलते स्वरूप राहुल गांधींनी संघाच्या आर्थिक धोरणांवर आणि त्यांच्या कॉर्पोरेट कनेक्शनवरही भाष्य केले. त्यांच्या मते, एकेकाळी मिठाईवाले, लोहार आणि छोट्या व्यापाऱ्यांची संघटना असलेला संघ आता केवळ बड्या भांडवलदारांच्या हातातील खेळणे बनला आहे. त्यांनी आरोप केला की, अटलबिहारी वाजपेयींच्या काळात सुरू झालेली कॅपिटल इंजेक्शनची प्रक्रिया नरेंद्र मोदींच्या काळात पूर्ण झाली असून, आज संघ केवळ अदानींसारख्या कॉर्पोरेट्सचा नोकर म्हणून काम करत आहे. स्वदेशीची भाषा करणारा संघ आज एकाधिकारशाही विरुद्ध गप्प का आहे, असा सवालही त्यांनी उपस्थित केला.
मोदी-शहांचे मौन आणि राहुल यांचे आव्हान संसदेच्या कामकाजाचा संदर्भ देत राहुल गांधींनी पंतप्रधान मोदी आणि गृहमंत्री अमित शहा यांच्यावरही निशाणा साधला. २० दिवस संसदेत न येणारे हे नेते जनतेच्या अभिव्यक्तीला घाबरले आहेत, असा दावा त्यांनी केला. मोदींना रात्री झोप लागत नाही,असे विधान करत त्यांनी सत्तेच्या सर्वोच्च पदावर बसलेल्या नेत्यांच्या अस्वस्थतेकडे लक्ष वेधले. राहुल यांच्या मते, आता जनता बोलायला लागली आहे आणि भीतीचे वातावरण निवळू लागले आहे.
एक नवा वैचारिक संघर्ष यापूर्वी काँग्रेसने संघाकडे एक संघटना म्हणून पाहिले, पण राहुल गांधी आता संघाला वैचारिक स्तरावर आव्हान देत आहेत. मोहन भागवत यांची प्रतिमा अदानी आणि मोदींच्या सोबत लावून त्यांनी संघाचा राजकीय चेहरा समोर आणला आहे. राहुल यांनी हे देखील स्पष्ट केले की, जरी ते संघाच्या विचारधारेविरुद्ध लढत असले, तरी ज्या दिवशी संघाच्या अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यावर गदा येईल, त्या दिवशी ते त्यांच्या संरक्षणासाठी उभे राहतील, कारण लोकशाहीत प्रत्येक विचारधारेला स्थान असावे.
निष्कर्ष राहुल गांधींचे हे नवे रूप काँग्रेस कार्यकर्त्यांमध्ये उत्साह भरणारे तर आहेच, पण भारतीय राजकारणाची दिशा बदलणारेही ठरू शकते. संघाला बंच ऑफ जोकर्स म्हणून हिणवणे आणि त्यांना थेट भांडवलदारांचे हस्तक ठरवणे, ही एक मोठी राजकीय खेळी आहे. ही लढाई आता केवळ सत्तेची नसून ती भारताच्या आत्म्यासाठी आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यासाठी सुरू झाली आहे, असेच राहुल गांधींच्या या भाषणातून ध्वनित होते.आरएसएस यावर काय प्रत्युत्तर देते आणि देशातील जनता या वैचारिक संघर्षाला कशी साथ देते, हे पाहणे औत्सुक्याचे ठरेल. पण एक गोष्ट स्पष्ट आहे,राहुल गांधींनी आता भीतीचा पडदा फाडला आहे.
