गेल्या काही वर्षांत देशाने अनेक आंदोलने पाहिली, अनेक मोर्चे पाहिले आणि अनेक घोषणांनी दिल्लीच्या रस्त्यांना हादरवले. पण आज जंतर-मंतरवर दिसणारे चित्र वेगळे आहे. येथे केवळ एखाद्या संघटनेचे कार्यकर्ते नाहीत, तर विद्यार्थी, पालक, ज्येष्ठ नागरिक, महिला, लहान मुले आणि समाजातील विविध स्तरांतील नागरिक एकत्र उभे आहेत. कारण प्रश्न फक्त एका परीक्षेचा राहिलेला नाही; प्रश्न विश्वासाचा आहे. “एकदा चूक झाली तर दुर्लक्ष म्हणता येते, पण वारंवार तीच चूक झाली तर संशयाला खतपाणी मिळते,” अशी भावना आंदोलनस्थळी वारंवार ऐकू येत आहे.
पावसाळी संसदीय अधिवेशन सुरू होण्याच्या अवघ्या दोन दिवस आधी प्रसिद्ध शास्त्रज्ञ आणि लडाखचे सामाजिक कार्यकर्ते सोनम वांगचुक यांच्याभोवती निर्माण झालेल्या घडामोडींनी आंदोलनाला आणखी धार दिली. त्यांच्या भूमिकेने अनेकांना प्रेरणा दिली असून, त्यांच्या पत्नी गीतांजली यांनी जंतर-मंतरवरून जारी केलेल्या निवेदनानंतर वातावरण अधिकच तापले. त्यांनी स्पष्ट संकेत दिले की, जर सरकारकडून संवादाची दारे उघडली नाहीत, तर संसद भवनाकडे होणाऱ्या मोर्चाबाबत निर्णय आंदोलक स्वतः घेतील.
रात्रभर जंतर-मंतरवर एक वेगळेच नाट्य सुरू होते. पोलिसांनी आंदोलकांना जागा रिकामी करण्यासाठी प्रयत्न केले. दिवे बंद करण्यात आले, परिसरावर कडक नजर ठेवण्यात आली. मात्र, “ज्याच्या मनात निर्धार असतो, त्याला अंधाराची भीती नसते,” हे आंदोलकांनी कृतीतून दाखवून दिले. दिवे गेले, पण आंदोलनाची मशाल विझली नाही.
दरम्यान, नीट परीक्षेच्या दुसऱ्या निकालानंतर विद्यार्थ्यांमधील असंतोष आणखी वाढल्याचे चित्र दिसत आहे. अनेक ठिकाणी निकालाबाबत प्रश्न उपस्थित करण्यात आले असून, विविध राज्यांमध्ये निदर्शने सुरू आहेत. त्यामुळे दिल्लीतील आंदोलनाला देशभरातून पाठिंबा मिळत असल्याचे वातावरण तयार झाले आहे.
सरकारनेही परिस्थिती हलक्यात घेतलेली दिसत नाही. जंतर-मंतर परिसरात मोठ्या प्रमाणावर पोलीस आणि निमलष्करी दल तैनात करण्यात आले आहेत. अश्रुधुराच्या नळकांड्या, पाण्याचे फवारे आणि मोठा पोलीस बंदोबस्त पाहून अनेकांना प्रश्न पडला की, हे आंदोलन विद्यार्थ्यांचे आहे की शत्रूराष्ट्राशी सामना? “डोंगर पोखरून उंदीर काढण्याची तयारी” अशी उपरोधिक चर्चा सोशल मीडियावर रंगताना दिसत आहे.
या आंदोलनाचे वैशिष्ट्य म्हणजे येथे वयाची मर्यादा नाही. सहा-सात वर्षांची मुले आपल्या आई-वडिलांसोबत बसलेली आहेत, तर सत्तर-ऐंशी वर्षांचे ज्येष्ठ नागरिकही विद्यार्थ्यांच्या पाठीशी उभे आहेत. एका ज्येष्ठ नागरिकाचे वाक्य विशेष लक्ष वेधून घेणारे होते, आमच्या मुलांसाठी आम्ही आलो आहोत. आज त्यांच्यावर अन्याय झाला, तर उद्या देशाच्या भविष्यावर होईल.
आंदोलनस्थळी काही जणांनी एक अत्यंत मार्मिक मुद्दा मांडला. ते म्हणाले, “आमच्यासमोर उभे असलेले पोलीसही या देशाचेच नागरिक आहेत. त्यांच्या मुलांनाही याच परीक्षा द्याव्या लागतात. त्यांनाही या व्यवस्थेच्या त्रुटींचा फटका बसू शकतो.” हा मुद्दा ऐकल्यानंतर अनेक पोलीसही शांतपणे आपले कर्तव्य बजावत असल्याचे चित्र दिसत होते. कारण “नोकरी एकीकडे आणि मन दुसरीकडे” अशी स्थिती अनेकदा निर्माण होत असते.
राजकीय पक्षांनाही या आंदोलनाचे महत्त्व लक्षात आले आहे. विविध पक्षांचे नेते जंतर-मंतरवर पोहोचत आहेत. काहींनी संसद मार्चमध्ये सहभागी होण्याची घोषणा केली आहे. चंद्रशेखर यांनी मध्यरात्री जंतर-मंतर गाठल्याची चर्चा आंदोलकांमध्ये होती. सकाळी पुन्हा त्यांनी आपण जवळच असल्याचे सांगत पोलिसांना संयम राखण्याचे आवाहन केल्याचे सांगितले जात आहे. संजय सिंह यांच्यासह इतर विरोधी नेत्यांनीही आंदोलनाला पाठिंबा जाहीर केला आहे.
या सगळ्या घडामोडींमध्ये सरकारवर टीका करणाऱ्यांची भाषा अधिक तीव्र होत आहे. “घरचे जाऊ देत आणि पराचे आणू देत” अशी अवस्था झाली आहे, असा टोला काही आंदोलकांनी लगावला. काहींनी तर “दिव्याखाली अंधार” ही म्हण वापरत शिक्षण व्यवस्थेतील त्रुटींवर बोट ठेवले.
अर्थात, या आंदोलनात व्यंग्यही कमी नाही. काहींचे म्हणणे आहे की, प्रश्नपत्रिका सुरक्षित ठेवण्यापेक्षा आंदोलकांवर लक्ष ठेवण्यासाठी अधिक यंत्रणा उभी केली गेली आहे. दुसऱ्या शब्दांत, “चोर सोडून संन्याशाला फाशी” अशी परिस्थिती असल्याचा आरोप केला जात आहे. तर काहींनी “उंटावरून शेळ्या हाकण्याचा कारभार” म्हणत व्यवस्थेवर निशाणा साधला.
जंतर-मंतरवरून संसद भवनाकडे मोर्चा निघेल की नाही, याकडे संपूर्ण देशाचे लक्ष लागले आहे. सकाळी नऊ वाजता काय घडणार, पोलिसांची भूमिका काय असेल आणि आंदोलक कोणती दिशा घेतील, याबाबत उत्सुकता आहे. सोशल मीडियावरही प्रत्येक क्षणाचे अपडेट्स पाहण्यासाठी लाखो लोक प्रतीक्षा करत आहेत.
काही जण या आंदोलनाची तुलना जयप्रकाश नारायण यांच्या ऐतिहासिक आंदोलनाशी करत आहेत. अशा तुलना करताना सावधगिरी बाळगणे आवश्यक असले, तरी हे निश्चित आहे की विद्यार्थ्यांचा असंतोष हा आता केवळ एका शहरापुरता मर्यादित राहिलेला नाही. देशभरात विविध ठिकाणी निदर्शने होत असल्याच्या बातम्या समोर येत आहेत. नागपूरसह अनेक शहरांतही आंदोलनाची चर्चा रंगली आहे.
शेवटी प्रश्न एकच आहे. आंदोलन दडपून प्रश्न सुटतात का? “राखेतून पुन्हा ठिणगी पेटते,” ही इतिहासाने अनेकदा दाखवून दिलेली गोष्ट आहे. लोकशाहीमध्ये संवाद हा लाठीपेक्षा अधिक प्रभावी मानला जातो. आंदोलकांना न्याय्य वाटणाऱ्या मागण्यांवर चर्चा होईल की केवळ बंदोबस्त वाढेल, हे पुढील काही तासांत स्पष्ट होईल.
सकाळचे नऊ वाजण्यास थोडाच वेळ उरला आहे. दिल्लीची हवा तणावपूर्ण आहे. जंतर-मंतरवरील घोषणांचा आवाज संसद भवनापर्यंत पोहोचेल की पोलिसांचा कडेकोट बंदोबस्त त्याला अडवेल, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरणार आहे. एक मात्र निश्चित देशभरातील लाखो विद्यार्थ्यांचे डोळे आज दिल्लीकडे लागले आहेत. कारण त्यांना फक्त परीक्षेचा निकाल नको आहे; त्यांना व्यवस्थेवरील विश्वासाचा निकालही हवा आहे.
Post Views: 86
