चालताना थकता का?:स्टॅमिना कमी आहे? या चुका जबाबदार; डॉक्टरांकडून समजून घ्या कोणत्या वाईट सवयी सुधाराव्यात, काय खावे

तुम्ही 500 मीटर चालल्याने किंवा एक मजला पायऱ्या चढल्यानेच थकून जाता का? असे वारंवार होत असेल, तर याला सामान्य अशक्तपणा समजून दुर्लक्ष करू नका. यामागे पोषक तत्वांची कमतरता, पुरेशी झोप न घेणे, शारीरिकदृष्ट्या सक्रिय नसणे, ताण आणि डिहायड्रेशन यांसारखी कारणे असू शकतात. या सर्वांमुळे स्टॅमिना कमकुवत होतो. म्हणून आज ‘कामाची बातमी’ मध्ये जाणून घेऊया की, शरीर लवकर का थकून जाते. त्याचबरोबर हे देखील समजून घेऊया की- तज्ज्ञ: डॉ. अरविंद अग्रवाल, संचालक, अंतर्गत औषध, श्री बालाजी ॲक्शन मेडिकल इन्स्टिट्यूट, दिल्ली
हरिओम ओझा, फिटनेस तज्ज्ञ आणि वेटलिफ्टिंग प्रशिक्षक, कानपूर प्रश्न- चालताना थकवा येणे सामान्य आहे का? उत्तर- होय, थोडा थकवा येणे सामान्य आहे. विशेषतः जर तुम्ही- प्रश्न- एखाद्याला थोड्याच अंतरावर चालल्यावर लगेच थकवा जाणवत असेल, तर यामागे काय कारणे असू शकतात? उत्तर- असे सामान्यतः स्टॅमिना कमी झाल्यावर होते. स्टॅमिना कमी होण्यामागे अनेक संभाव्य कारणे असू शकतात- प्रश्न- स्टॅमिना म्हणजे काय? स्टॅमिना आणि स्ट्रेंथमध्ये काय फरक आहे? उत्तर- कोणतेही काम न थकता दीर्घकाळ करण्याची क्षमता म्हणजे स्टॅमिना. उदा. सतत चालणे, धावणे, सायकल चालवणे. स्ट्रेंथ म्हणजे शरीराची ताकद, म्हणजे एका वेळी किती जोर लावू शकतो किंवा वजन उचलू शकतो. या दोन्हींमधील फरक ग्राफिकमध्ये बघा-
प्रश्न- कोणत्या कारणांमुळे स्टॅमिना कमी होतो? उत्तर- स्टॅमिना कमी होण्यामागे अनेक कारणे असू शकतात. ग्राफिकमध्ये बघा- प्रश्न- श्वास लागणे आणि थकवा येणे, एकच गोष्ट आहे का? उत्तर- नाही, श्वास लागणे आणि थकवा येणे एकच गोष्ट नाही. तरीही, अनेकदा दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी जाणवू शकतात. श्वास लागणे यात व्यक्तीला असे वाटते की व्यवस्थित श्वास घेता येत नाही, जलद श्वास घ्यावा लागत आहे किंवा थोड्या प्रयत्नातच दम लागत आहे. थकवा यात शरीरात अशक्तपणा, कमी ऊर्जा, आळस जाणवतो. अनेकदा या काळात श्वास सामान्य असतो. प्रश्न- एखाद्याची सहनशक्ती (एंड्यूरन्स) कशी मोजली जाते? उत्तर- एखाद्या व्यक्तीची सहनशक्ती म्हणजे स्टॅमिना काय आहे, हे अनेक मार्गांनी मोजले जाऊ शकते. यासाठी हे सामान्य मार्ग आहेत- 1. धावणे किंवा चालण्याची चाचणी 2. हृदय गती आणि रिकव्हरी 3. VO₂ मॅक्स चाचणी 4. स्नायू सहनशक्ती चाचणी तुम्ही सलग किती पुश-अप्स, स्क्वॅट्स किंवा प्लँक करू शकता. 5. दैनंदिन क्रियांची क्षमता पायऱ्या चढताना, वेगाने चालताना किंवा जास्त वेळ काम करताना किती वेळात थकवा येतो. प्रश्न- शरीराचा स्टॅमिना कोणत्या गोष्टींवर अवलंबून असते? उत्तर- हे अनेक गोष्टींवर अवलंबून असते. खालील मुद्द्यांवरून समजून घ्या- 1. हृदय आणि फुफ्फुसांची क्षमता हृदय आणि फुफ्फुसे जितके चांगले काम करतील, तितका शरीराला ऑक्सिजन मिळेल. 2. स्नायूंची तंदुरुस्ती मजबूत आणि प्रशिक्षित स्नायू जास्त वेळ काम करण्याची स्टॅमिना देतात. 3. आहार आणि पोषण योग्य प्रमाणात प्रथिने, कर्बोदके, लोह, जीवनसत्त्वे आणि हायड्रेशन आवश्यक आहे. 4. नियमित व्यायाम दररोज सक्रिय राहिल्याने शरीराची सहनशक्ती वाढते. 5. झोप आणि आराम पुरेशी झोप शरीराला रिकव्हरीसाठी मदत करते आणि ऊर्जा टिकवून ठेवते. 6. मानसिक स्थिती तणाव, चिंता आणि मानसिक थकवा यामुळे देखील स्टॅमिना कमी होऊ शकतो. 7. वय आणि आरोग्य वाढते वय, लठ्ठपणा किंवा आजारांमुळे स्टॅमिना कमकुवत होऊ शकतो. प्रश्न- कोणत्या पोषक तत्वांच्या कमतरतेमुळे शरीर लवकर थकून जाते? उत्तर- लोह, व्हिटॅमिन बी12, व्हिटॅमिन डी आणि प्रोटीनच्या कमतरतेमुळे शरीर अशक्त वाटते. यांच्या कमतरतेमुळे ऊर्जा कमी होते, स्नायू लवकर थकतात आणि चक्कर देखील येऊ शकते. प्रश्न- स्टॅमिना वाढवण्यासाठी दैनंदिन जीवनशैलीत कोणते बदल करावे लागतात? उत्तर- स्टॅमिना वाढवण्यासाठी जीवनशैलीत काही बदल आवश्यक आहेत. ग्राफिकमध्ये पहा- प्रश्न- स्टॅमिना वाढवण्यासाठी आहारात काय समाविष्ट करावे? उत्तर- यासाठी आहारात काही आवश्यक बदल केले पाहिजेत. ग्राफिकमध्ये पहा- प्रश्न- थकवा एखाद्या आजाराचे लक्षण आहे हे कसे ओळखावे? उत्तर- ही लक्षणे एखाद्या आजाराचे संकेत देखील असू शकतात, जसे की- प्रश्न- 40 नंतरही स्टॅमिना वाढवता येतो का? उत्तर- होय, नियमित चालणे, योग, हलके स्ट्रेंथ ट्रेनिंग आणि संतुलित आहारामुळे 40 नंतरही स्टॅमिना वाढवता येतो. या वयात पुरेशी झोप आणि नियमित आरोग्य तपासणी देखील शरीर सक्रिय ठेवण्यास मदत करते. स्टॅमिनाशी संबंधित काही सामान्य प्रश्न-उत्तर प्रश्न- झोपेच्या कमतरतेमुळे थकवा येऊ शकतो का? उत्तर- होय, कमी झोप घेतल्याने शरीराची रिकव्हरी व्यवस्थित होत नाही आणि अशक्तपणा वाढतो. यामुळे जास्त थकवा जाणवतो आणि काम करण्याची क्षमता देखील प्रभावित होते. प्रश्न- तणावामुळे देखील स्टॅमिना कमी होऊ शकतो का? उत्तर- होय, जास्त ताण शरीर आणि मेंदू, दोघांची ऊर्जा वेगाने कमी करतो. दीर्घकाळच्या ताणामुळे झोप खराब होते आणि थकवा सतत जाणवतो. प्रश्न- पाणी कमी प्यायल्याने थकवा वाढतो का? उत्तर- होय, शरीरात पाण्याची कमतरता झाल्यास डिहायड्रेशन होते, ज्यामुळे अशक्तपणा जाणवतो. कमी पाणी प्यायल्याने डोकेदुखी, चक्कर आणि शरीरात सुस्तीची समस्या देखील वाढू शकते. प्रश्न- मधुमेही लोक लवकर थकून जातात का? उत्तर- होय, रक्तातील साखर असंतुलित राहिल्यास शरीराला ऊर्जा मिळत नाही आणि थकवा वाढतो.