पंतप्रधान नरेंद्र मोदींचे परदेश दौरे नेहमीच चर्चेचा विषय ठरतात. भव्य स्टेडियम, हजारो भारतीयांची गर्दी आणि रॉकस्टार सारखी एन्ट्री हे त्यांच्या प्रत्येक दौऱ्याचे वैशिष्ट्य राहिले आहे. मात्र, अलीकडेच ऑस्ट्रेलियातील स्काय न्यूज या वृत्तवाहिनीच्या एका महिला अँकरने या इव्हेंटबाजीवर केलेल्या कटाक्षामुळे नवा वाद निर्माण झाला आहे.
आमच्याच देशात आमचे स्वागत? – स्काय न्यूजचा टोला ऑस्ट्रेलियाच्या स्काय न्यूजच्या महिला अँकरने पंतप्रधान मोदींच्या सिडनीमधील कार्यक्रमावर जोरदार टीका केली आहे. या कार्यक्रमात जेव्हा मोदींनी ऑस्ट्रेलियन पंतप्रधान अँथनी अल्बनीज यांचे स्वागत केले, तेव्हा अँकरने उपरोधिकपणे विचारले की, हे फक्त मलाच विचित्र वाटतेय की तुम्हालाही? भारताचे पंतप्रधान आमच्याच देशात येऊन आमचे स्वागत करत आहेत. अँकरने पुढे असेही म्हटले की, सहसा अशा प्रकारचे रॉकस्टार स्वागत फक्त खऱ्या रॉकस्टर्सनाच मिळते, पण मेलबर्नमध्ये तर भारताचे पंतप्रधानच रॉकस्टार बनले होते.
जनतेच्या पैशावर इव्हेंटबाजी? या रिपोर्टमध्ये सर्वात महत्त्वाचा मुद्दा उपस्थित करण्यात आला तो म्हणजे या भव्य दिव्य कार्यक्रमाचा खर्च. ऑस्ट्रेलियाच्या व्हिक्टोरिया प्रांतातील करदात्यांच्या पैशातून हा कार्यक्रम आयोजित करण्यात आल्याबद्दल तिथे नाराजी व्यक्त केली जात आहे. अँकरने सवाल विचारला की, जर अमेरिकेचे माजी अध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प ऑस्ट्रेलियात आले असते, तर त्यांच्यासाठी असा रंगीबेरंगी ढोल-ताशांच्या गजरात कार्यक्रम झाला असता का? आणि त्याचा खर्च ऑस्ट्रेलियन जनतेने उचलला असता का? तिने असा दावा केला की, लेबर पार्टीने भारतीय समुदायाची मते मिळवण्यासाठी हा एक चतुर मार्ग अवलंबला आहे.
प्रेस कॉन्फरन्स न करण्याचे रहस्य केवळ ऑस्ट्रेलियाच नव्हे, तर न्यूझीलंडमध्येही एका महिला पत्रकाराने मोदींना प्रेस कॉन्फरन्स का घेत नाही, असा प्रश्न विचारला होता. यावर भारताच्या परराष्ट्र मंत्रालयाच्या सचिवांनी दिलेले उत्तर अधिक चर्चेत आले. त्यांनी म्हटले की, पंतप्रधान मोदी हे थेट जनतेशी जोडलेले आहेत आणि भारतातील ग्रामीण जनतेला मध्यस्थ आवडत नाही. या उत्तरावर जागतिक माध्यमात मोठी चर्चा झाली असून, मीडियाला बिचोलिया संबोधणे ही एक पोरकटपणाची गोष्ट असल्याचे म्हटले जात आहे.
जागतिक माध्यमांचे आणि प्रेस फ्रीडम इंडेक्सचे वास्तव अल जझीराच्या रिपोर्टनुसार, पंतप्रधान मोदींच्या परदेश दौऱ्यांचे नियोजन अशा प्रकारे केले जाते की ज्यातून त्यांची प्रतिमा उजळेल. मोदी कधीही विना-स्क्रिप्ट किंवा आधी ठरवलेले नसलेले प्रश्न स्वीकारत नाहीत. तसेच, भारतीय अधिकारी परदेशी सरकारांना मोदींची प्रेस कॉन्फरन्स न घेण्याची विनंती करतात, जी सहसा मान्य केली जाते. रिपोर्टमध्ये नमूद केल्याप्रमाणे, मोदींनी आपल्या १२ वर्षांच्या कार्यकाळात (मुख्यमंत्री आणि पंतप्रधान असताना) एकदाही खुली प्रेस कॉन्फरन्स घेतलेली नाही. याच कारणामुळे १८० देशांच्या वर्ल्ड प्रेस फ्रीडम इंडेक्स मध्ये भारत १५७ व्या क्रमांकावर फेकला गेला आहे, अशी टीका प्रशांत भूषण यांनी केली आहे.
भारतीय विरोधकांची आक्रमक भूमिका भारतातील विरोधी पक्षांनीही या मुद्द्यावरून मोदींना घेरले आहे. काँग्रेस प्रवक्ते अतुल लोंढे पाटील यांनी म्हटले की, जर भारतीय माध्यमांनी अशा प्रकारे प्रश्न विचारले असते, तर त्यांच्यावर ईडीच्या धाडी पडल्या असत्या किंवा त्यांना चॅनलमधून बाहेर काढले गेले असते.
काँग्रेस नेते पवन खेडा यांनी गेम ऑफ थ्रोन्स मधील एका संवादाचा दाखला देत मोदींवर टीका केली. ते म्हणाले, जो माणूस स्वतःला राजा म्हणतो, तो खरा राजा नसतो. जर लोकप्रियता मिळवण्यासाठी बनावट मार्गांचा वापर करावा लागत असेल, तर ते असुरक्षिततेचे लक्षण आहे.
सुप्रिया श्रीनेत यांनी मोदींच्या परदेश दौऱ्यांच्या यादीवर बोट ठेवले आहे. त्यांनी विचारले की, मोदींनी देशाला गरज नसेल तर परदेश दौरे टाळा असा सल्ला दिला असताना स्वतः मात्र यूएई, नेदरलँड, इटली, फ्रान्स, ऑस्ट्रेलिया आणि न्यूझीलंड अशा अनेक देशांच्या दौऱ्यांवर आहेत.
निष्कर्ष पंतप्रधान मोदींच्या जागतिक ब्रँडिंगसाठी कोट्यवधी रुपये खर्च केले जात आहेत, परंतु जागतिक स्तरावर त्यांच्या प्रतिमेचे मूल्यमापन आता वेगळ्या पद्धतीने होत असल्याचे दिसत आहे. इव्हेंट मॅनेजमेंट आणि प्रत्यक्ष लोकशाही मूल्ये (उदा. प्रेस कॉन्फरन्स) यातील ही दरी भविष्यात भारताच्या आंतरराष्ट्रीय प्रतिमेवर काय परिणाम करते, हे पाहणे महत्त्वाचे ठरेल.
