लेखक: अदिति ओझा8 दिवसांपूर्वी
- कॉपी लिंक
पाऊस सुरू होताच लोक चहासोबत भजी, चिप्स आणि नमकीन जास्त खाऊ लागतात. पावसामुळे बाहेर फिरणेही कमी होते. यामुळे रोजची शारीरिक हालचाल कमी होते. आहार आणि दिनचर्येतील हे बदल शरीरातील पाणी साठवून ठेवण्याची (वॉटर रिटेन्शन) क्षमता वाढवू शकतात.
खरं तर, जास्त मीठ असलेले अन्न शरीरात पाणी साठवून ठेवते. तर कमी शारीरिक हालचाल देखील सूज आणि जडपणासारख्या समस्या वाढवू शकते. अशा परिस्थितीत, वॉटर रिटेन्शनची कारणे आणि त्याची लक्षणे समजून घेणे महत्त्वाचे आहे, जेणेकरून वेळेत त्यावर नियंत्रण मिळवता येईल.
म्हणून आज ‘कामाची बातमी’ मध्ये आपण जाणून घेणार आहोत की कोणत्या सवयींमुळे वॉटर रिटेन्शन वाढते? तसेच आपण हे देखील जाणून घेऊ की-
- याची लक्षणे काय आहेत?
- हे कमी करण्यासाठी जीवनशैलीत कोणते बदल करावेत?
तज्ज्ञ- डॉ. एम.के. सिंह, संचालक, वरिष्ठ सल्लागार, इंटरनल मेडिसिन, नारायणा हॉस्पिटल, गुरुग्राम
प्रश्न- वॉटर रिटेन्शन म्हणजे काय?
उत्तर- हे मुद्द्यांमधून समजून घ्या-
- वॉटर रिटेन्शन ही एक आरोग्य स्थिती आहे.
- या स्थितीत शरीरातील ऊतींमध्ये गरजेपेक्षा जास्त द्रव जमा होतो. यामुळे शरीरावर सूज दिसू लागते.
- हे अनेक कारणांमुळे होऊ शकते. ज्यांना हृदय, यकृत किंवा किडनीशी संबंधित आजार आहेत, त्यांच्यात ही समस्या जास्त दिसून येते.
- वॉटर रिटेन्शनला वैद्यकीय भाषेत ‘एडेमा’ असे म्हणतात.
प्रश्न- पावसाळ्यात वॉटर रिटेन्शनची समस्या का वाढते?
उत्तर- पावसाळ्यात जास्त आर्द्रता शरीरातील द्रव संतुलनावर परिणाम करू शकते. हे मुद्द्यांमधून समजून घ्या-
- दमट हवामानात घाम लवकर बाष्पीभवन होत नाही. यामुळे शरीराला उष्णता बाहेर काढणे आणि स्वतःला थंड ठेवणे कठीण होते.
- या हंगामात शारीरिक हालचाल कमी झाल्यामुळे रक्तभिसरण मंदावू शकते.
- जास्त मीठ आणि प्रक्रिया केलेले अन्न खाल्ल्याने शरीरातील सोडियम वाढते, ज्यामुळे पाणी साचून राहते.
- पुरेसे पाणी न प्यायल्यास देखील शरीर पाणी साठवून ठेवू लागते.
- दीर्घकाळ बसल्याने किंवा उभे राहिल्याने पाय आणि घोट्याला सूज येऊ शकते. यामुळे देखील पाणी साचून राहते.
प्रश्न- ही समस्या फक्त याच हंगामात वाढते का?
उत्तर- नाही, वॉटर रिटेन्शन कोणत्याही ऋतूत होऊ शकते. तथापि, मान्सूनमध्ये आर्द्रता, कमी शारीरिक हालचाल, जास्त मीठ असलेले अन्न आणि कमी पाणी पिण्यासारख्या कारणांमुळे ही समस्या वाढते.
प्रश्न- शरीरात वॉटर रिटेन्शन होत आहे हे कसे कळेल?
उत्तर- जेव्हा शरीरात अतिरिक्त द्रव जमा होऊ लागतो, तेव्हा काही स्पष्ट चिन्हे दिसू लागतात. ग्राफिक्समध्ये सर्व चिन्हे पहा-
प्रश्न- शरीराच्या कोणत्या भागांमध्ये सर्वाधिक सूज दिसते?
उत्तर- वॉटर रिटेन्शनमध्ये सूज सहसा अशा भागांमध्ये जास्त दिसते, जिथे द्रव जमा होणे सोपे असते किंवा रक्ताभिसरण मंद असते. ग्राफिक्समध्ये पहा-
प्रश्न- कोणत्या लोकांना वॉटर रिटेन्शनचा धोका जास्त असतो?
उत्तर- यांना वॉटर रिटेन्शनचा धोका जास्त असतो-
- जे डेस्क जॉब करतात.
- जे जास्त प्रवास करतात.
- जे जास्त मीठ खातात.
- जे लठ्ठ आहेत.
- जे स्टिरॉइड्स किंवा रक्तदाबाची औषधे घेतात.
- ज्यांना किडनी, हृदय किंवा यकृताचे आजार यांसारख्या आरोग्य समस्या आहेत.
- ज्यांची जीवनशैली बैठी आहे.
- गर्भवती महिला.
- वृद्ध.
प्रश्न- खाण्याच्या कोणत्या गोष्टींमुळे वॉटर रिटेन्शनचा धोका वाढतो?
उत्तर- काही पदार्थ शरीरातील सोडियम वाढवतात. यामुळे वॉटर रिटेन्शन वाढते. ग्राफिकमध्ये अशा पदार्थांची यादी पहा-
प्रश्न- कोणते पदार्थ नैसर्गिक लघवी वाढवणारे (डाययूरेटिक) म्हणून काम करतात?
उत्तर- काही नैसर्गिक लघवी वाढवणारे पदार्थ (असे पदार्थ/पेये जे लघवीची वारंवारता वाढवतात) वॉटर रिटेन्शन कमी करण्यास मदत करतात. ग्राफिकमध्ये त्यांची यादी पहा-
लक्षात घ्या, नैसर्गिक लघवी वाढवणारे पदार्थ (डाइयूरेटिक्स) उपयुक्त ठरू शकतात, परंतु ते उपचारांचा पर्याय नाहीत. जर सूज वारंवार येत असेल किंवा जास्त असेल, तर डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे.
प्रश्न- हे पदार्थ कसे उपयुक्त ठरतात?
उत्तर- नैसर्गिक लघवी वाढवणारे पदार्थ (डाइयूरेटिक फूड्स) शरीरातील पाणी साठून राहणे (वॉटर रिटेन्शन) अनेक प्रकारे कमी करण्यास मदत करतात. खालील मुद्द्यांवरून समजून घ्या-
- हे किडनीला सक्रिय करून लघवीचे उत्पादन वाढवतात. यामुळे शरीरात साचलेले अतिरिक्त पाणी आणि सोडियम बाहेर पडते.
- काकडी आणि टरबूज यांसारखे जास्त पाणी असलेले पदार्थ शरीराला हायड्रेटेड ठेवतात. यामुळे शरीरातील पाणी साचण्याचे प्रमाण कमी होते.
- नारळाचे पाणी आणि केळीमध्ये भरपूर पोटॅशियम असते, जे सोडियमला संतुलित करते.
प्रश्न- जर पाणी साचले असेल तर पावसाळ्यात कोणते पेय पिऊ नयेत?
उत्तर- वॉटर रिटेन्शन झाल्यास जास्त मीठ, साखर किंवा अल्कोहोलयुक्त पेये टाळणे चांगले आहे, जसे की-
- जास्त मीठ घातलेले ताक
- पॅकेज्ड सूप
- सॉफ्ट/कोल्ड ड्रिंक्स
- पॅकेज्ड फ्रूट ज्यूस
- खूप जास्त चहा-कॉफी
- सोडा आणि स्पार्कलिंग वॉटर
- अल्कोहोल
का कमी करावे?
- जास्त सोडियममुळे शरीरात द्रव जमा होऊ शकतो आणि सूज वाढू शकते.
- जास्त साखर असलेल्या पेयांमुळे कॅलरीचे सेवन वाढते. यामुळे पोट फुगण्याची समस्या होऊ शकते.
- कार्बोनेटेड पेयांमध्ये असलेल्या वायूमुळेही पोट फुगू शकते.
- जास्त अल्कोहोल शरीरातील द्रव आणि इलेक्ट्रोलाइट संतुलन प्रभावित करते.
प्रश्न- वॉटर रिटेन्शन कमी करण्यासाठी आहार योजना काय असावी?
उत्तर- यासाठी संतुलित आहार आवश्यक आहे. संपूर्ण आहार योजना खालीलप्रमाणे आहे-
- सकाळ: 1 ग्लास साधं किंवा कोमट पाणी.
- न्याहारी: व्हेज पोहे किंवा दलिया + एक हंगामी फळ.
- मध्य-सकाळ: एक छोटी वाटी पपई किंवा एक पेरू.
- दुपारचे जेवण: 1-2 चपात्या + दुधी/दोडक्याची भाजी + डाळ + काकडी आणि टोमॅटोचे सॅलड.
- संध्याकाळचा नाश्ता: ग्रीन टी + मीठ नसलेले किंवा कमी मीठ असलेले भाजलेले चणे.
- रात्रीचे जेवण: 1-2 चपात्या + मूग डाळ + हिरवी पालेभाजी.
टीप: मीठ कमी ठेवा, प्रक्रिया केलेले अन्न टाळा आणि दिवसभर पुरेसे पाणी प्या.
प्रश्न- जीवनशैलीत कोणते बदल करून वॉटर रिटेन्शन कमी करता येते?
उत्तर- रोजच्या सवयींमध्ये छोटे-छोटे बदल करून वॉटर रिटेन्शनचा धोका मोठ्या प्रमाणात टाळता येऊ शकतो. ग्राफिकमध्ये सर्व टिप्स बघा-
प्रश्न- सामान्य सूज आणि वैद्यकीय आपत्कालीन सूज यातील फरक कसा ओळखावा? डॉक्टरांकडे कधी त्वरित जावे?
उत्तर- खालील मुद्द्यांमध्ये दोन्हीतील फरक बघा-
सामान्य सूजेची लक्षणे
- दीर्घकाळ उभे राहिल्यानंतर किंवा बसल्यानंतर हलकी सूज.
- पाय, घोटे किंवा हातांना दिवसाच्या शेवटी सूज.
- सकाळी उठल्यावर सूज कमी होणे.
- मीठ कमी केल्याने, पाय वर ठेवल्याने किंवा आराम केल्याने बरे होणे.
आणीबाणीची चिन्हे
- अचानक आणि वेगाने सूज वाढणे.
- एकाच पायात जास्त सूज आणि वेदना.
- सूजेसोबत धाप लागणे किंवा छातीत दुखणे.
- चेहरा, ओठ किंवा डोळ्यांभोवती अचानक सूज.
- सूजेसोबत तीव्र वेदना, लालसरपणा.
- किडनी, यकृत किंवा हृदयाच्या रुग्णामध्ये सूज येणे.
डॉक्टरांकडे कधी जावे?
- सूज 2-3 दिवसांत कमी होत नाही.
- अचानक खूप जास्त सूज येते.
- श्वास घेण्यास त्रास होतो.
- छातीत दुखणे किंवा जडपणा जाणवतो.
- एका पायात दुखण्यासोबत सूज येते.
- गरोदरपणात अचानक सूज वाढते.
- अशी लक्षणे दिसल्यास उशीर करू नका, त्वरित वैद्यकीय मदत घ्या.
प्रश्न- वॉटर रिटेन्शन (शरीरात पाणी साचणे) एखाद्या आजाराचे लक्षण असू शकते का?
उत्तर- होय, हे शरीरातील एखाद्या अंतर्गत आरोग्य समस्येचे लक्षण देखील असू शकते. जसे की-
- हृदयविकार: जेव्हा हृदय योग्यरित्या रक्त पंप करत नाही, तेव्हा पाय आणि घोट्यांना सूज येते.
- मूत्रपिंडाचा आजार: मूत्रपिंड शरीरातील द्रवपदार्थ योग्यरित्या बाहेर काढू शकत नाही, ज्यामुळे शरीरात पाणी साचू लागते.
- यकृताचा आजार: यकृत कमकुवत झाल्यावर पोटात आणि पायांना सूज दिसू शकते.
- थायरॉईड विकार: हार्मोनल असंतुलन देखील द्रवपदार्थ साचण्यास कारणीभूत ठरू शकते.
- डीप वेन थ्रॉम्बोसिस (DVT): या स्थितीत एका पायात वेदना आणि सूज येऊ शकते.
