पेपरफुटी आंदोलनाला 4 चेहऱ्यांनी क्रांतीत बदलले:दीपकेंनी डिजिटल पाठिंबा मिळवला; वांगचुक यांच्या उपोषणाने गर्दी गोळा केली

मे महिन्यात सरन्यायाधीश सूर्यकांत यांची ‘झुरळ’ वाली टिप्पणी व्हायरल झाली. त्यानंतर अभिजीत दीपके यांनी सोशल मीडियावर लिहिले, ‘झुरळ म्हणवून हिणवण्यात येणारे तरुण एकत्र आले तर काय होईल?’ काही दिवसांत दीपके यांनी कॉकरोच जनता पार्टी (CJP) स्थापन केली. त्यांच्या इंस्टाग्रामवर २.१ कोटी फॉलोअर्स झाले. नीट पेपरफुटीचा मुद्दा बनवून CJP ने रस्त्यावर उतरण्याची घोषणा केली. सरन्यायाधीशांची टिप्पणी, नीट पेपरफुटीमुळे आलेला राग आणि सोशल मीडियावर सुरू झालेल्या उपहासात्मक मोहिमेने असे आंदोलन उभे केले की, पक्ष स्थापनेच्या ७० दिवसांच्या आत केंद्रीय शिक्षण मंत्री धर्मेंद्र प्रधान यांना राजीनामा द्यावा लागला. कॉकरोच अर्थात झुरळ या शब्दाला आंदोलनाची ओळख मिळाली. आंदोलन जंतर-मंतरवर पोहोचले. देशातील हे अशा प्रकारचे पहिलेच आंदोलन होते. परंतु या आंदोलनाला क्रांतीमध्ये बदलण्यात दीपके यांच्या व्यतिरिक्त सौरव दास, आशुतोष रांका आणि सोनम वांगचुक यांची महत्त्वाची भूमिका होती. दीपके: पहिल्यांदाच डिजिटल समर्थनाने आंदोलनाची जमिनीवरील यंत्रणा उभी केली बोस्टन विद्यापीठातून मास्टर्स केलेल्या अभिजीत दीपके यांच्या ‘सगळे झुरळे एकत्र आले तर?’ या पोस्टने आंदोलनाची सुरुवात झाली. त्यांनी ऑनलाइन संतापाला एक योग्य दिशा दिली. आंदोलन तीव्र झाल्यावर टीम बनवून कामे वाटून घेतली. त्यांनी पहिल्यांदाच डिजिटल पाठिंब्याच्या जोरावर जमिनीवरील यंत्रणा उभी केली. वांगचुक: विखुरलेल्या गर्दीला योग्य दिशा देऊन आंदोलनाचे ‘नैतिक कमांडर’ बनले शिक्षण सुधारक सोनम वांगचुक या आंदोलनाचे ‘नैतिक कमांडर’ बनले. 6 जूनपूर्वी गर्दी वेगवेगळ्या गटांमध्ये विभागली होती. वांगचुक पोहोचताच लोक व्यासपीठासमोर जमले आणि आंदोलनाला केंद्र मिळाले. 28 जूनपासून त्यांचे उपोषण आंदोलनाचे स्थायी व्यासपीठ बनले. यामुळे येणाऱ्या-जाणाऱ्या गर्दीला एक प्रतीक मिळाले. सौरव: आंदोलन करणाऱ्या विद्यार्थी, सरकार आणि मीडियात दुवा बनले शोध पत्रकार सौरभ दास यांनी मुख्य प्रवक्त्याची जबाबदारी सांभाळली. ते आंदोलनाचे माहिती नियंत्रण कक्ष बनले. त्यांनी आंदोलनाची तारीख, मागण्या, सहभाग आणि सरकारशी संवादाची दिशा स्पष्ट केली. वेगवेगळ्या राज्यांतील समर्थकांशी संवाद साधला. हिंसाचार, पोलिसांना झालेल्या दुखापती आणि आंदोलनात पसरलेल्या अफवांना त्यांनी उत्तर दिले. रांका: अजेंडा सांभाळला, राजकीय पक्षांना आंदोलनावर वर्चस्व गाजवू दिले नाही आयआयटीचे माजी विद्यार्थी आशुतोष रांका यांनी अजेंडा सांभाळला. रांका यांची भूमिका मागण्या स्पष्ट ठेवण्याचीही होती. शिक्षणमंत्र्यांचा राजीनामा, आत्महत्या केलेल्या विद्यार्थ्यांच्या कुटुंबीयांना नुकसानभरपाई आणि त्यांच्यावर कोणताही खटला नाही, या मागण्यांवर आंदोलन केंद्रित ठेवले. त्यांनी राजकीय पक्षांना आंदोलनावर वर्चस्व गाजवू दिले नाही. तंत्रज्ञान क्रांतीही: गुगल फॉर्मने टीम तयार केली, बिटचॅटने इंटरनेटशिवाय संवाद साधला CJP ने वेबसाइट आणि गुगल फॉर्मद्वारे विद्यार्थ्यांची नावे आणि इतर तपशील गोळा करून टीम तयार केली. इंस्टाग्राम आणि एक्सवर हॅशटॅग, व्हिडिओ आणि पोस्टद्वारे कार्यक्रम, ठिकाण आणि सूचना त्वरित पोहोचवण्यात आल्या. अहवालानुसार, कॉलेज आणि विभागवार व्हॉट्सॲप ग्रुप तयार करण्यात आले. याव्यतिरिक्त, आंदोलन सुरू असताना इंटरनेट बंद झाल्यावर आंदोलकांनी ‘बिटचॅट’चा वापर करून संवाद साधला.