फाळणीत आईच्या किंकाळ्या ऐकल्या, भावाला मरताना पाहिले:नक्कल केल्याबद्दल शाहरुखवर खटला भरला, सरकारने मनोज कुमार यांचे चित्रपट बॅन केले

सिनेमात अनेक नायक आले, अनेक सुपरस्टार बनले, पण एक असा अभिनेता होता ज्याने पडद्यावर उपकार, पूरब और पश्चिम, रोटी कपड़ा और मकान यांसारख्या चित्रपटांद्वारे देशभक्ती जगली. त्यांचे नाव मनोज कुमार होते. देशप्रेम हेच कारण होते की लोक त्यांचे खरे नाव विसरू लागले आणि त्यांना फक्त एका नावाने हाक मारू लागले ‘भारत कुमार’. त्यांच्या चित्रपटांमध्ये दिसणारा उत्साह, जिद्द आणि वेदना केवळ अभिनय नव्हता. त्यांनी स्वतः 10 वर्षांच्या वयात भारत-पाक फाळणीमुळे उठलेल्या किंकाळ्या ऐकल्या आणि अनेक जीव जाताना पाहिले. आजारी आईला वेदनेने विव्हळताना पाहिले आणि धाकट्या भावाला प्राण सोडतानाही. डोक्यावर छत नव्हते, भविष्याची कोणतीही खात्री नव्हती आणि आशाही तुटू लागली होती, पण कोणाला माहीत होते की पाकिस्तानमधून पळून आलेला तो मुलगा, देशभक्तीचे असे उदाहरण बनेल की प्रत्येकजण त्यांना त्यांच्या खऱ्या नावापेक्षा भारत कुमार या नावाने ओळखेल. आज मनोज कुमार उर्फ भारत कुमार यांची जयंती आहे. एप्रिल 2025 मध्ये त्यांचे निधन झाले आहे, पण आज ते असते तर 88 वर्षांचे झाले असते. त्यांच्या जयंतीनिमित्त जाणून घ्या, फाळणीच्या वेदनेतून बाहेर पडून देशाचे नायक बनण्याची कहाणी- किस्सा- 1 दंगलीत भावाचा मृत्यू झाला, यमुनेत मृतदेह वाहून नेला; उपचार न करणाऱ्या डॉक्टरांना काठीने मारले 24 जुलै 1937 ब्रिटिश भारतातील अबोटाबाद येथील पंजाबी हिंदू कुटुंबात हरिकृष्ण गिरी गोस्वामी यांचा जन्म झाला, जे नंतर मनोज कुमार या नावाने ओळखले गेले. त्यांचा जन्म झालेला भाग फाळणीनंतर पाकिस्तानच्या खैबर पख्तूनख्वामध्ये येतो. मनोज कुमार अवघे 10 वर्षांचे होते, जेव्हा इंग्रजांकडून स्वातंत्र्य मिळाल्यानंतर फाळणी सुरू झाली. दंगे भडकले आणि जीव वाचवत मनोज कुमार यांचे कुटुंब दिल्लीतील हडसन लाइन रिफ्यूजी कॅम्पमध्ये येऊन राहू लागले. धाकटा भाऊ कुक्कू अवघा 2 महिन्यांचा होता. जन्मापासूनच त्याची तब्येत खराब राहत होती आणि आईही आजारी होती. दंगलींच्या दरम्यान डॉक्टर्सही जीव वाचवण्यासाठी धडपड करत होते, तेव्हाच भावाला योग्य उपचार न मिळाल्याने त्याचा मृत्यू झाला. बालपणीची ती वेदना आठवून मनोज कुमार यांनी संसद टीव्हीच्या ‘गुफ्तगू’ शोमध्ये सांगितले- ते रडके बालपण, जे लाहोरपासून दुरावले, जे अबोटाबादपासून दुरावले. ते खूप रडके बालपण होते, आजही विचार करतो तेव्हा डोळे सांभाळू शकेन, पण हृदय रडते. हृदयाचे रडणे खूप भयानक असते. मी सर्वात मोठा, माझ्यापेक्षा लहान बहीण ललिता. जेव्हा फाळणी झाली, तेव्हा आईने एका लहान भावाला जन्म दिला. त्याचे नाव कुक्कू होते, तो आजारी होता, आईही आजारी होती. आम्ही निर्वासित छावणीत होतो. आईला दिल्लीच्या तीस हजारी रुग्णालयात ठेवण्यात आले होते. जेव्हा सायरन वाजत असे, तेव्हा डॉक्टर-नर्सेस भूमिगत ठिकाणी जात असत. माझी आई तडफडत होती, भाऊ तडफडत होता. आई ओरडत होती की डॉक्टरांना बोलवा. ते सर्व भूमिगत होते. आईने किंचाळले, माझा भाऊ कुक्कू गेला होता. मी रागात होतो. मी काठी घेऊन भूमिगत ठिकाणी गेलो. डॉक्टरांनाही मारले, नर्सेसनाही मारले. वडील आले, त्यांनी परिस्थिती सांभाळली. दुसऱ्या दिवशी त्या 2 महिन्यांच्या बाळाला यमुना नदीत सोडून दिले, जसा तो खाली जात होता, तसतसे मला वाटत होते की मी बुडत आहे. मग वडिलांनी रात्री माझ्या डोक्यावर हात ठेवून शपथ दिली की आयुष्यात दंगा, मारामारी करायची नाही. शेवटी मनोज कुमार यांनी रडवेल्‍या आवाजात सांगितले, ज्याचे बालपण संपले, तो माणूसच संपला असे समजा. भावाच्या मृत्यूनंतरही मनोज कुमार 2 महिने निर्वासित छावणीतच राहिले आणि परिस्थिती सुधारल्यानंतर कुटुंब दिल्लीतच स्थायिक झाले. वडील स्टीलच्या कारखान्यात काम करत होते, पण ते एक कवीही होते. जेव्हा मनोज कुमारचे वडील पाचवीत होते, तेव्हा लामा इकबाल यांनी त्यांची नझम ऐकून त्यांना खिजरचा तकाजा दिला होता. जेव्हा त्यांचे कलाम छापले गेले, तेव्हा त्यांना महाराष्ट्र उर्दू अकादमीकडून सिमरन पुरस्कार मिळाला. किस्सा- 2 दिलीप कुमारला चित्रपटांमध्ये मरताना पाहून देवदूत मानले, विचार केला- मी पण देवदूत बनेन मनोज कुमार यांचे शिक्षण दिल्लीतच झाले. ते लहान असताना, त्यांचे मामा त्यांना अनेकदा चित्रपट दाखवायला घेऊन जात असत. तेव्हा दिलीप कुमार स्टार बनले होते आणि त्यांचे चित्रपट अनेकदा चित्रपटगृहांमध्ये लागत असत. मनोज कुमार यांनी सर्वात आधी दिलीप कुमार यांचा 1947 मध्ये आलेला ‘जुगनू’ चित्रपट पाहिला, ज्यात त्यांच्या पात्राचा मृत्यू होतो. तोपर्यंत मनोज कुमार यांना सिनेमा काय असतो हे माहीत नव्हते. काही काळानंतर त्यांनी दिलीप कुमार यांचा ‘शहीद’ (1948) चित्रपट पाहिला. त्यातही दिलीप कुमार यांना मरताना दाखवले होते. मनोज कुमार चित्रपट पाहून घरी परतले, तेव्हा त्यांना बराच वेळ झोप लागली नाही. त्यांच्या मनात एकच विचार होता की, तो माणूस एक वर्षापूर्वी (जुगनू चित्रपटात) मेला असताना, पुन्हा (शहीद चित्रपटात) कसा मरू शकतो? आईने त्यांना जागे पाहिले, तेव्हा विचारले- झोपत का नाहीस? मनोज कुमार निरागस आवाजात म्हणाले- बीजी (जसे ते आईला हाक मारत असत), माणूस किती वेळा मरतो? आईने उत्तर दिले- एकदाच. मनोज कुमार पुन्हा म्हणाले- आणि जो 2-3 वेळा मरतो? आई म्हणाली- तो तर देवदूतच असेल. त्या दिवशी मनोज कुमारने ठरवले की मीही मोठा झाल्यावर देवदूतच बनेन. किस्सा- ३ चुलत भावाचे पत्र मिळाल्यावर बॉम्बेला पोहोचले, सेटवर सामान वाहण्याचे काम मिळाले वाढत्या वयाबरोबर मनोज कुमार हिरो बनण्याचा विचार पक्का करू लागले. त्यांनी दिल्लीच्या हिंदू कॉलेजमधून शिक्षण पूर्ण केले. मनोज कुमारचे चुलत भाऊ लेखराज भाकरी हे देखील हिंदी चित्रपटसृष्टीशी जोडले गेले होते. एक दिवशी जेव्हा मनोज कुमारची लेखराजशी भेट झाली, तेव्हा त्यांनी मनोजला पाहताच म्हटले- तू तर हिरो दिसतोस. मनोज ऐकून उभे राहिले आणि लगेच म्हणाले- तर बनवून टाका. लेखराजने जेव्हा चित्रपट दिग्दर्शित करायला सुरुवात केली, तेव्हा त्यांना मनोजने सांगितलेली ती गोष्ट आठवली. 1956 मध्ये त्यांनी मनोजच्या कुटुंबाला पत्र लिहून त्याला मुंबईला पाठवण्यास सांगितले. आई-वडिलांच्या संमतीनंतर मनोज मुंबईला पोहोचला आणि काका-काकूंच्या घरी राहू लागला. लेखराजने सुरुवातीला त्याला सेट असिस्टंटचे काम दिले, जिथे तो शूटिंगशी संबंधित सामान वाहून नेत असे. काही काळानंतरच त्याला कठोर परिश्रमामुळे असिस्टंट डायरेक्टरचे काम मिळू लागले. किस्सा- 4 पहिल्या चित्रपटात 19 वर्षांच्या मनोज कुमारला बनवले 90 वर्षांचा भिकारी, गर्लफ्रेंडलाही ओळखता आले नाही मनोज कुमार यांचे चुलत भाऊ लेखराज यांनी 1957 सालचा ‘फॅशन’ चित्रपट दिग्दर्शित केला होता, ज्यात माला सिन्हा आणि प्रदीप कुमार मुख्य भूमिकेत होते. या चित्रपटात मनोज यांनी त्यांना सहाय्य केले होते. तेव्हा ते फक्त 19 वर्षांचे होते. शूटिंग सुरू होण्यापूर्वी लाईट टेस्टिंगसाठी मनोज यांनाच कॅमेऱ्यासमोर उभे करून लाईट तपासल्या जात होत्या. जेव्हा या चित्रपटातील एका छोट्या भूमिकेसाठी कोणताही कलाकार मिळाला नाही, तेव्हा लेखराज यांनी मनोज यांना ती भूमिका करण्यास सांगितले. मनोज यांना वाटले की ती एखादी चांगली भूमिका असेल, पण नंतर कळले की 19 वर्षांच्या मनोज कुमार यांना 90 वर्षांच्या एका भिकाऱ्याची भूमिका मिळाली आहे. त्यांनी ती देखील स्वीकारली आणि पूर्ण गेटअपसह भिकारी बनले. या काळात मनोज कुमार दिल्लीतील कॉलेजमध्ये त्यांच्यासोबत शिकणाऱ्या शशीला पसंत करत होते. दोघेही एकमेकांशी लग्न करू इच्छित होते. घरात टेलिफोन नव्हता, त्यामुळे मनोज जेव्हा सुट्टीवर दिल्लीला जात, तेव्हाच दोघांची बोलणी होत असे. जेव्हा मनोज यांना ‘फॅशन’ चित्रपटात काम मिळाले, तेव्हा ते घरच्यांना आणि गर्लफ्रेंड शशीला ही बातमी देऊ शकले नाहीत. चित्रपट प्रदर्शित झाला आणि शशी आपल्या मैत्रिणींसोबत चित्रपट पाहण्यासाठी पोहोचल्या. त्यांनी संपूर्ण चित्रपट पाहिला, पण भिकारी बनलेल्या मनोज कुमार यांचा गेटअप असा होता की त्या त्यांना ओळखू शकल्या नाहीत. फॅशन चित्रपटातील भूमिका लहान असली तरी, मनोज कुमार काही मिनिटांच्या अभिनयात आपली खोल छाप सोडण्यात यशस्वी ठरले. पुढे त्यांना सहारा, चांद आणि हनीमून यांसारख्या आणखी चित्रपटांमध्ये छोट्या-मोठ्या भूमिका मिळू लागल्या. किस्सा- ५ दिलीप कुमार यांच्या चित्रपटातून प्रेरणा घेऊन नाव बदलले मनोज कुमार यांचे खरे नाव हरिकृष्ण गिरी गोस्वामी होते, पण जेव्हा त्यांना चित्रपटांमध्ये काम मिळू लागले तेव्हा त्यांनी नाव बदलले. लहानपणी त्यांनी दिलीप कुमार यांचा ‘शबनम’ हा चित्रपट पाहिला होता, ज्यात त्यांच्या पात्राचे नाव मनोज कुमार होते. चित्रपटांसाठी त्यांनी स्वतःचे नाव मनोज कुमार असेच ठेवले. प्रत्येक चित्रपटात त्यांना याच नावाने श्रेय दिले जात असे. लहानसहान भूमिका केल्यानंतर, त्यांच्या कौशल्यामुळे मनोज कुमार यांना ‘कांच की गुड़िया’ (1960) या चित्रपटात मुख्य भूमिका मिळाली. पुढे त्यांनी रेशमी रूमाल, चांद, बनारसी ठग, गृहस्थी, अपने हुए पराए, वो कौन थी यांसारखे आणखी चित्रपट केले, पण खरी ओळख त्यांना 1962 च्या ‘हरियाली और रास्ता’ या चित्रपटातून मिळाली. पुढे ‘शादी’ (1962), ‘गृहस्थी’ (1963), ‘फूलों की सेज’ (1964) या चित्रपटांनी त्यांना आघाडीच्या अभिनेत्यांमध्ये स्थान दिले, त्यानंतर ‘वो कौन थी’ (1964) या ब्लॉकबस्टर चित्रपटातून मनोज कुमार स्टार बनले. या चित्रपटातील ‘लग जा गले’ आणि ‘नैना बरसे रिमझिम’ ही गाणी आजही खूप प्रसिद्ध आहेत. स्टार बनल्यानंतर मनोज कुमार यांना दिलीप कुमार यांच्यासोबत 1968 च्या ‘आदमी’ चित्रपटात काम मिळाले. किस्सा- ६ लाल बहादूर शास्त्रींच्या सांगण्यावरून चित्रपट बनवला मनोज कुमार यांनी १९६५ मध्ये ‘शहीद’ चित्रपटात काम केले, जो भगतसिंग यांच्यावर आधारित होता. चित्रपट खूप गाजला आणि त्याची गाणी ‘ऐ वतन, ऐ वतन हमको तेरी कसम…’, ‘सरफरोशी की तमन्ना…’ आणि ‘ओ मेरा रंग दे बसंती चोला…’ खूप पसंत केली गेली. हा चित्रपट तत्कालीन पंतप्रधान लाल बहादूर शास्त्रींना इतका आवडला की त्यांनी मनोज कुमार यांना ‘जय जवान जय किसान’ या घोषणेवर चित्रपट बनवण्याचा सल्ला दिला. हा सल्ला मानून मनोज कुमार यांनी ‘उपकार’ (१९६७) चित्रपट बनवायला सुरुवात केली आणि तो दिग्दर्शित करण्याचाही निर्णय घेतला. एक दिवशी मनोज कुमार यांनी मुंबईहून दिल्लीला जाण्यासाठी राजधानी ट्रेनचे तिकीट खरेदी केले आणि ट्रेनमध्ये चढले. ट्रेनमध्ये बसूनच त्यांनी अर्धा चित्रपट लिहिला आणि परत येताना अर्धा. जेव्हा मनोज कुमार यांनी घोषणा केली की ते उपकार चित्रपटातून दिग्दर्शन क्षेत्रात पदार्पण करणार आहेत, तेव्हा राज कपूर यांनी त्यांना कठोर शब्दांत सल्ला दिला, की एकतर अभिनय करा किंवा दिग्दर्शन, कारण प्रत्येकजण राज कपूर नाही, जो एकाच वेळी सर्व कामे करू शकेल. 1967 मध्ये आलेला उपकार हा त्या वर्षातील सर्वात मोठा चित्रपट होता. चित्रपटातील ‘मेरे देश की धरती सोना उगले..’ हे गाणे आजही सर्वोत्तम देशभक्तीपर गीतांमध्ये गणले जाते. चित्रपटात मनोज कुमार यांचे नाव भारत होते. चित्रपटातील गाण्याच्या लोकप्रियतेमुळे माध्यमांनी मनोज कुमार यांना ‘भारत’ म्हणायला सुरुवात केली आणि नंतर त्यांना ‘भारत कुमार’ असे म्हटले जाऊ लागले. चित्रपट हिट झाल्यानंतर राज कपूर यांनी आपल्या बोलण्याबद्दल पश्चात्ताप व्यक्त करत मनोज कुमार यांना सांगितले होते- ‘मला वाटत होतं की मीच माझा प्रतिस्पर्धी आहे, पण आता माझ्याशी स्पर्धा करण्यासाठी तू आला आहेस.’ चित्रपट जरी लाल बहादूर शास्त्रींच्या सांगण्यावरून बनला होता, तरी दुर्दैवाने ते तो पाहू शकले नाहीत. 1966 मध्ये शास्त्रीजी ताश्कंद, उझबेकिस्तानच्या दौऱ्यावर गेले होते. ते परत आल्यावर ‘उपकार’ चित्रपट पाहणार होते, पण ताश्कंदमध्येच भारत-पाकिस्तान युद्धात शांतता करारावर स्वाक्षरी केल्यानंतर दुसऱ्याच दिवशी 11 जानेवारी 1966 रोजी त्यांचे निधन झाले. त्यांच्या निधनानंतर एक वर्षाने 11 ऑगस्ट 1967 रोजी चित्रपट प्रदर्शित झाला. लाल बहादूर शास्त्रींना चित्रपट दाखवू न शकल्याचा पश्चात्ताप मनोज कुमार यांना आयुष्यभर राहिला. किस्सा- 7 आणीबाणीला विरोध केला, चित्रपट बॅन झाले मनोज कुमार यांचे तत्कालीन पंतप्रधान इंदिरा गांधी यांच्याशी चांगले संबंध होते, पण जेव्हा आणीबाणीची घोषणा झाली तेव्हा मनोज कुमार यांनी तिचा जोरदार विरोध केला. विरोध करणाऱ्या अनेक कलाकारांच्या चित्रपटांवर बंदी घालण्यात आली, ज्यात मनोज कुमार यांच्या चित्रपटांचाही समावेश होता. त्यांचा ‘दस नंबरी’ हा चित्रपट माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाने बॅन केला आणि ‘शोर’ हा चित्रपट चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित होण्याच्या 2 आठवडे आधीच दूरदर्शनवर दाखवण्यात आला. जेव्हा चित्रपट चित्रपटगृहांमध्ये प्रदर्शित झाला, तेव्हा तो फ्लॉप ठरला. किस्सा- 8 आणीबाणीवर चित्रपट बनवण्यास नकार दिला, अमृता प्रीतमला विचारले- तू विकली गेलीस का? काही दिवसांनंतर मनोज कुमार यांना माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयातून फोन आला, ज्यात त्यांना विचारण्यात आले की ते आणीबाणीवर बनत असलेल्या माहितीपटाचे (डॉक्युमेंटरीचे) दिग्दर्शन करतील का. मनोज यांनी स्पष्टपणे नकार दिला. जेव्हा त्यांना कळले की माहितीपट प्रसिद्ध लेखिका अमृता प्रीतम लिहित आहेत, तेव्हा त्यांनी लगेच अमृता प्रीतमला फोन केला आणि विचारले की तू विकली गेलीस का. मनोज यांचे बोलणे ऐकून अमृता प्रीतमही उदास झाल्या. पुढे त्यांनी अमृताला सांगितले की तिने या माहितीपटाची स्क्रिप्ट फाडून टाकावी. किस्सा- ९ दिलीप कुमार यांना क्रांतीच्या शूटिंगमध्ये अडचण आली तेव्हा शूटिंग थांबवले मनोज कुमार यांनी उपकारनंतर पूरब और पश्चिम, शोर, रोटी कपडा और मकान यांसारखे अनेक सुपरहिट चित्रपट बनवले. जेव्हा मनोज कुमार यांनी क्रांती (1981) बनवला, तेव्हा त्यात दिलीप कुमार यांना कास्ट केले. तेच दिलीप कुमार, जे त्यांच्या चित्रपटांमध्ये येण्याची प्रेरणा होते. हा तो काळ होता, जेव्हा दिलीप कुमार यांनी 4 वर्षांपर्यंत कोणताही चित्रपट केला नव्हता, तरीही ते राजी झाले. हा एक मेगा बजेटचा चित्रपट होता. चित्रपटातील एका दृश्यासाठी दिलीप कुमार यांना लोखंडी साखळ्या घालून राजदरबारात सादर करायचे होते. वारंवार टेक झाले, पण दिलीप कुमार जड साखळ्यांमध्ये योग्य शॉट देऊ शकले नाहीत. एका क्षणी दिलीप साहेब चिडले आणि दिग्दर्शक मनोज कुमार यांना म्हणाले- “तुम्ही मला हे साखळ्यांचे दागिने घातले आहेत, याचे वजन शरीरावर येत आहे. आधी हे हलके करून घ्या. आता तो जमाना गेला जेव्हा आम्ही 15 किलो वजनासह अभिनय करत होतो.” हे ऐकताच मनोज कुमार यांनी तात्काळ शूटिंग थांबवले. त्यांनी रबरच्या साखळ्या बनवून घेतल्या आणि त्यांना अशा प्रकारे रंगवले की त्या खऱ्या वाटतील. त्या हलक्या साखळ्यांसहच मग दिलीप साहेबांनी शूटिंग केले. किस्सा10 क्रांती चित्रपट, ज्याच्या नावावर कपडे विकले जाऊ लागले तो त्या वर्षातील सर्वात मोठा हिट चित्रपट ठरला, तसेच शोले नंतर भारतातील सर्वाधिक कमाई करणारा चित्रपट बनला होता. देशातील 26 केंद्रांमध्ये 25 आठवड्यांपेक्षा जास्त काळ चालला होता. मिर्झापूर (उत्तर प्रदेश) आणि जुनागढ (गुजरात) येथेही चित्रपटाने रौप्यमहोत्सव साजरा केला, जिथे कोणताही चित्रपट टिकत नसे. सुमारे दीड वर्षांपर्यंत चित्रपटगृहांमध्ये चाललेला हा चित्रपट 96 दिवस हाऊसफुल होता. चित्रपटाची क्रेझ अशी होती की दिल्ली, राजस्थान, उत्तर प्रदेश आणि हरियाणात तर या चित्रपटाच्या पोस्टर असलेल्या टी-शर्ट, शर्ट, जॅकेट आणि अंतर्वस्त्रे देखील विकली जाऊ लागली होती. किस्सा- 11 बहिणीच्या निधनानंतरही, दुसऱ्या दिवशी प्राण मनोज कुमारच्या सेटवर पोहोचले होते 1966 च्या ‘दो बदन’ चित्रपटात मनोज कुमार यांनी पहिल्यांदा प्राण यांच्यासोबत काम केले आणि दोघे मित्र बनले. चित्रपटांमधील प्रसिद्ध खलनायक प्राण यांना नेहमी नकारात्मक भूमिकाच मिळत असत. अशा परिस्थितीत त्यांची प्रतिमा बदलण्यासाठी मनोज कुमार यांनी त्यांना त्यांच्या ‘आह’ चित्रपटात सकारात्मक भूमिका दिली. हा चित्रपट फ्लॉप ठरला आणि लोकांनी प्राण यांना नापसंत केले, पण मनोज कुमार यांनी तेव्हाही हार मानली नाही. त्याच वेळी मनोज ‘उपकार’ चित्रपटात काम करत होते. त्यांनी या चित्रपटात त्यांना मलंग बाबाची सकारात्मक भूमिका देण्याचा निर्णय घेतला. या संदर्भात दोघांची भेट झाली. मनोज कुमार- तुम्ही माझ्या चित्रपटात मलंग बाबाची भूमिका साकाराल का? प्राण यांनी उत्तर दिले- पंडितजी, स्क्रिप्ट वाचायला द्या. ते मनोज कुमार यांना पंडितजीच म्हणत असत. स्क्रिप्ट वाचल्यानंतर ते म्हणाले, पंडित, चित्रपटाची स्क्रिप्ट आणि मलंगचे पात्र दोन्ही खूप सुंदर आहेत, पण एकदा विचार कर, कारण माझी प्रतिमा क्रूर, दारुडा, जुगारी आणि बलात्कारी अशी आहे. प्रेक्षक मला एखाद्या साधू बाबाच्या भूमिकेत स्वीकारू शकतील का? आपल्या निश्चयावर ठाम असलेल्या मनोज कुमार यांनी त्यांना ती भूमिका दिली आणि शूटिंग सुरू केले. प्राण साहेब वेळेचे खूपच पाबंद होते. एक दिवशी ते सेटवर पोहोचले तेव्हा मनोज कुमार यांना वाटले की ते आजारी आहेत. त्यांनी जवळ जाऊन विचारले- तुमची तब्येत ठीक आहे ना? उत्तर मिळाले- होय, मी एकदम फिट आहे. त्या दिवशी दोघांनी ॲक्शन सीन शूट केले. जेव्हा पॅकअप झाले, तेव्हा मनोज यांनी पुन्हा पाहिले की प्राण साहेब काही ठीक दिसत नाहीत. ते लगेच मेकअप रूममध्ये पोहोचले आणि म्हणाले- तुम्ही काहीतरी लपवत आहात. तुम्ही आज मला ठीक दिसत नाही. काही गोष्ट असेल तर सांगा. उत्तरादाखल प्राण साहेब म्हणाले- नाही काही नाही, खरं तर काल संध्याकाळी माझ्या मोठ्या बहिणीचे अचानक निधन झाले. त्यामुळे मी रात्रभर झोपू शकलो नाही. हे ऐकून मनोज कुमार थक्क झाले की आपल्या प्राणापेक्षा प्रिय मोठ्या बहिणीला गमावूनही ते सेटवर पोहोचले. मनोजने पुन्हा म्हटले- जर असे काही होते तर तुम्ही मला फोन करून सांगितले का नाही, मी आजचे शूटिंग रद्द केले असते. उत्तर मिळाले- मला मुळीच असे नको होते की माझ्यामुळे तुमच्या चित्रपटाचे वेळापत्रक बिघडावे. तसेच, तुम्ही खूप प्रयत्नाने इतक्या कलाकारांना एकत्र आणले आहे. माझ्यामुळे चित्रपटाला कोणत्याही प्रकारचे नुकसान होऊ नये. त्यानंतर दोघांची मैत्री प्रत्येक चित्रपटासोबत अधिक घट्ट होत गेली. जेव्हा १२ जुलै २०१३ रोजी मनोज कुमार यांनी प्राण साहेबांच्या निधनाची बातमी ऐकली, तेव्हा ते धक्क्यात गेले. त्यांनी स्वतःला एका खोलीत बंद करून घेतले आणि बोलणे बंद केले. अनेक दिवस मनोज कुमार यांनी कोणालाही भेटले नाहीत किंवा काही बोलले नाहीत.
किस्सा- १२ शाहरुख खान यांच्यावर १०० कोटी रुपयांचा मानहानीचा खटला केला होता २००७ च्या ‘ओम शांती ओम’ चित्रपटातील एका दृश्यात शाहरुख खानने मनोज कुमार यांची नक्कल केली होती. मनोज कुमार यांची मिमिक्री करताना त्यांनी त्यांची सिग्नेचर पोजही केली होती, ज्यात ते आपले हात चेहऱ्यासमोर आणत असत. चित्रपटात आपली खिल्ली उडवली जात असल्याचे पाहून मनोज कुमार इतके संतापले की त्यांनी शाहरुख खान आणि इरोज (Eros) यांच्यावर १०० कोटी रुपयांचा मानहानीचा खटला दाखल केला. प्रकरण वाढताना पाहून शाहरुख खानने ई-मेलद्वारे मनोज कुमार यांची माफी मागितली होती. मनोज कुमार यांनी शाहरुखला माफ केले आणि न्यायालयानेही चित्रपट निर्मात्यांना ते दृश्य चित्रपटातून काढून टाकण्याचे आदेश दिले. भारतात रिलीज झाल्यानंतर जेव्हा जपानमध्ये हा चित्रपट प्रदर्शित झाला, तेव्हाही तो सीन हटवण्यात आला नाही. या गोष्टीमुळे नाराज होऊन मनोज म्हणाला होता, मी शाहरुखला कधीही माफ करणार नाही, त्याने माझी आणि न्यायालयाच्या आदेशाची अवहेलना केली आहे. तथापि, वेळेनुसार हे प्रकरण संपले आहे. हे प्रकरण न्यायालयाबाहेरच मिटले होते.