नवजात बाळाच्या जन्मखुणांकडे दुर्लक्ष करू नका:हे हेमॅन्जिओमा असू शकते; डॉक्टरांकडून जाणून घ्या याची कारणे, लक्षणे आणि उपचार

काही नवजात बालकांमध्ये जन्मानंतर त्वचेवर लाल, जांभळ्या किंवा तपकिरी रंगाचा उठलेला डाग दिसतो. अनेकदा पालक हे पाहून घाबरतात. हे लक्षण ‘इन्फंटाइल हेमॅन्जिओमा’चे संकेत असू शकते, जो एक नॉन-कॅन्सरस ट्यूमर आहे. याला ‘स्ट्रॉबेरी बर्थमार्क’ असेही म्हणतात. हे जन्मानंतर काही आठवड्यांनी दिसते आणि वेगाने वाढते. हे डोळा, घसा किंवा पाठीच्या कण्याजवळ असेल तर समस्या वाढते. मे, 2022 मध्ये ‘फ्रंटियर इन फार्माकोलॉजी’ जर्नलमध्ये प्रकाशित झालेल्या एका अभ्यासानुसार, जगात एक वर्षाच्या वयापर्यंत सुमारे 5-10% मुलांना हेमॅन्जिओमा होतो. 2003 मध्ये, ‘इंडियन जर्नल ऑफ डर्मेटोलॉजी, व्हेनेरिओलॉजी अँड लेप्रोलॉजी’ मध्ये प्रकाशित झालेल्या अभ्यासानुसार, भारतात हेमॅन्जिओमाचे प्रमाण 4.3% आहे. हे प्रमाण अनेक देशांच्या तुलनेत जास्त आहे. तथापि, चांगली गोष्ट अशी आहे की योग्य वेळी ओळख, निरीक्षण आणि उपचाराने ते बरे केले जाऊ शकते. त्यामुळे आज फिजिकल हेल्थ कॉलममध्ये आपण हेमॅन्जिओमाबद्दल सविस्तर चर्चा करणार आहोत. तसेच जाणून घेऊया की- तज्ञ: डॉ. मनीष मित्तल, वरिष्ठ सल्लागार, बालरोग, कोकून हॉस्पिटल, जयपूर प्रश्न- हेमॅन्जिओमा (Hemangioma) काय आहे? उत्तर- तपशीलवार मुद्द्यांमध्ये समजून घ्या– प्रश्न- हेमॅन्जिओमा का होतो? उत्तर- याचे नेमके कारण अजूनही कळलेले नाही. असे मानले जाते की हे रक्तवाहिन्यांमधील पेशींच्या जास्त वाढीमुळे होते. प्रश्न- हेमॅन्जिओमा जन्मजात असतो का? उत्तर- होय, काही मुलांमध्ये हे जन्मावेळीच असते. याला ‘कंजेनिटल हेमॅन्जिओमा’ म्हणतात. तथापि, बहुतेक प्रकरणांमध्ये हे जन्मानंतरच्या पहिल्या काही आठवड्यांत दिसून येते. काही जन्मजात हेमॅन्जिओमा वेळेनुसार आपोआप बरे होतात, तर काही तसेच राहू शकतात. प्रश्न- जन्मानंतर किती दिवसांनी हेमॅन्जिओमाची लक्षणे दिसू लागतात? कोणत्या लक्षणांवरून मुलाला हेमॅन्जिओमा असू शकतो हे कळते? उत्तर- याची लक्षणे बऱ्याचदा जन्मानंतर काही काळानंतर दिसून येतात. काही प्रकरणांमध्ये हे जन्माच्या पहिल्या वर्षातही विकसित होते. खाली दिलेल्या ग्राफिकमधून याची चिन्हे समजून घ्या- प्रश्न- हेमॅन्जिओमा शरीराच्या कोणत्या भागांमध्ये होऊ शकतो? उत्तर- हे शरीराच्या कोणत्याही भागावर होऊ शकते, परंतु काही विशिष्ट भागांमध्ये ते जास्त प्रमाणात होते. ग्राफिकमध्ये पहा- प्रश्न- एखादे बाळ हेमॅन्जिओमासह जन्माला आले असेल, तर यामुळे त्याला कोणत्या आरोग्यविषयक गुंतागुंत (हेल्थ कॉम्प्लिकेशन) होऊ शकतात? उत्तर- हेमॅन्जिओमामुळे सहसा कोणतीही विशेष समस्या उद्भवत नाही, जोपर्यंत तो शरीराच्या कोणत्याही संवेदनशील भागावर (सेंसिटिव्ह हिस्से) नसेल. प्रश्न- हेमॅन्जिओमा आनुवंशिक देखील असतो का? जर पालकांना असेल तर मुलाला देखील होऊ शकतो का? उत्तर- हेमॅन्जिओमा हा आनुवंशिक आजार नाही. हा रक्तवाहिन्यांचा एक नॉन-कॅन्सरस (कर्करोग नसलेला) ट्यूमर आहे, जो बहुतेक जन्मानंतर विकसित होतो. तो आनुवंशिकरित्या हस्तांतरित होत नाही. तथापि, काही दुर्मिळ प्रकरणांमध्ये कौटुंबिक नमुना (फॅमिली पॅटर्न) दिसून आला आहे. परंतु तो थेट आनुवंशिक नाही. प्रश्न- प्रौढांमध्ये हेमॅन्जिओमाची लक्षणे काय असतात? उत्तर- प्रौढांमध्ये हेमॅन्जिओमा अनेकदा त्वचेवर लहान, उठलेल्या लाल किंवा जांभळ्या डागांच्या रूपात दिसतो. याला ‘चेरी हेमॅन्जिओमा’ म्हणतात. बहुतेक प्रकरणांमध्ये यात वेदना होत नाहीत, किंवा कोणतेही नुकसान होत नाही. 75 वर्षांपेक्षा जास्त वयाच्या सुमारे 4 पैकी 3 लोकांमध्ये चेरी हेमॅन्जिओमा असतो. प्रौढांमध्ये हे आपोआप संपत नाही. प्रश्न- कोणत्या लोकांना हेमॅन्जिओमाचा धोका जास्त असतो? उत्तर- हेमॅन्जिओमाचा धोका या लोकांमध्ये जास्त असतो- प्रश्न- डॉक्टर हेमॅन्जिओमाची ओळख (निदान) कशी करतात? उत्तर- डॉक्टर हेमॅन्जिओमाची ओळख शारीरिक तपासणीने करतात. गरज पडल्यास अल्ट्रासाउंडसारख्या इमेजिंग चाचण्या केल्या जातात. यामुळे रक्तप्रवाह पाहता येतो. प्रश्न- हेमॅन्जिओमावर उपचार काय आहेत? उत्तर- यावरील उपचार हेमॅन्जिओमाचा प्रकार, आकार आणि स्थानावर अवलंबून असतो. अनेक प्रकरणांमध्ये केवळ निरीक्षण केले जाते, कारण लहान मुलांमध्ये तो वेळेनुसार लहान होऊ शकतो. गरज पडल्यास औषधे दिली जातात. त्वचेच्या वरच्या थरावर असलेल्या हेमॅन्जिओमासाठी लेझर उपचार केला जाऊ शकतो. काही प्रकरणांमध्ये शस्त्रक्रियेची देखील गरज भासू शकते. प्रश्न- कोणत्या परिस्थितीत डॉक्टरांना दाखवावे? उत्तर- हेमॅन्जिओमा झाल्यास लगेच घाबरण्याची गरज नाही. तथापि, काही परिस्थितीत डॉक्टरांना दाखवणे आवश्यक आहे. विशेषतः जेव्हा त्यात बदल दिसतात किंवा ते एखाद्या संवेदनशील भागाजवळ असते. हे खालील ग्राफिकमधून समजून घ्या- हेमॅन्जिओमाशी संबंधित काही सामान्य प्रश्न-उत्तर प्रश्न- हेमॅन्जिओमा आणि सामान्य बर्थमार्क (जन्मखूण) मध्ये काय फरक आहे? उत्तर- हेमॅन्जिओमा हे रक्तवाहिन्यांपासून बनलेले एक प्रकारचे बर्थमार्क (जन्मखूण) आहे. हे सहसा जन्मानंतर वाढते आणि कालांतराने लहान होऊ शकते. तर, सामान्य बर्थमार्क सहसा स्थिर राहते आणि वेगाने वाढत नाही. प्रश्न- हेमॅन्जिओमा हा एक प्रकारचा ट्यूमर आहे का? उत्तर- होय, हेमॅन्जिओमा हा एक प्रकारचा नॉन-कॅन्सरस (कर्करोग नसलेला) ट्यूमर आहे. तो रक्तवाहिन्यांपासून बनतो आणि शरीराच्या इतर भागांमध्ये पसरत नाही. प्रश्न- हेमॅन्जिओमा किती प्रकारचा असतो? उत्तर- हेमॅन्जिओमाचे दोन प्रमुख प्रकार आहेत. कॅपिलरी हेमॅन्जिओमा: हा त्वचेच्या वरच्या थरात दिसतो. कॅव्हर्नस हेमॅन्जिओमा: हा त्वचेच्या आतल्या भागांमध्ये तयार होतो. प्रश्न- हेमॅन्जिओमाचे किती टप्पे (फेज) असतात? उत्तर- लहान मुलांमध्ये हेमॅन्जिओमाचे दोन टप्पे (फेज) असतात. प्रश्न- हेमॅन्जिओमा जीवघेणा देखील असू शकतो का? उत्तर- सहसा हेमॅन्जिओमा जीवघेणा नसतो. परंतु जर तो शरीराच्या एखाद्या महत्त्वाच्या भागाजवळ, जसे की डोळा, मान किंवा अंतर्गत अवयवांजवळ असेल, तर गंभीर समस्या निर्माण करू शकतो. स्थितीची गंभीरता त्याच्या ठिकाणावर आणि आकारावर अवलंबून असते.