व्यायामानंतरही वजन कमी होत नाही:कॅलरी ट्रॅक करणे पुरेसे नाही, हार्मोन टेस्ट करा, तज्ञांकडून वजन कमी करण्याचे विज्ञान समजून घ्या

वजन कमी करण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या लोकांची सर्वात मोठी तक्रार हीच असते- “मी रोज चालतो, जिममध्ये जातो, डाएटही कंट्रोल करतो, तरीही वजन कमी होत नाहीये.” अशा वेळी लोक अनेकदा त्यांच्या मेहनतीवरच प्रश्नचिन्ह उपस्थित करू लागतात. पण सत्य हे आहे की, वजन कमी करणे म्हणजे फक्त कॅलरीज बर्न करण्याचा खेळ नाही. वजन कमी करण्यासाठी शरीरात चालणाऱ्या त्या प्रक्रिया समजून घेणे देखील महत्त्वाचे आहे, ज्या फॅट साठवणूक, भूक, ऊर्जा आणि चयापचय (मेटाबॉलिझम) नियंत्रित करतात. त्यामुळे ‘कामाची बातमी’ मध्ये वेटलॉसचे विज्ञान समजून घेऊया. तसेच जाणून घेऊया की- तज्ज्ञ: डॉ. अरविंद अग्रवाल, संचालक, इंटरनल मेडिसिन, श्री बालाजी ॲक्शन मेडिकल इन्स्टिट्यूट, दिल्ली प्रश्न- रोज व्यायाम करूनही वजन कमी होत नाहीये, याची काय कारणे असू शकतात? उत्तर- याची अनेक कारणे असू शकतात, जसे की- प्रश्न- जर व्यायामानंतरही वजन कमी होत नसेल तर काय तपासले पाहिजे? उत्तर- यासाठी या गोष्टी तपासणे आवश्यक आहे- 1. कॅलरी इनटेक जास्त तर नाही ना? 2. कॅलरी बर्नचा अंदाज चुकीचा तर नाही ना? 3. झोप पूर्ण होत आहे की नाही? 4. जास्त ताण तर नाही ना? ५. काही वैद्यकीय कारण तर नाही? थोडक्यात खालील ग्राफिकमध्ये पाहा की वजन कमी होत नसेल, तर आणखी काय तपासले पाहिजे- प्रश्न- वजन कमी करण्यासाठी फक्त व्यायाम करणे पुरेसे का नाही? उत्तर- यासाठी व्यायामासोबत अनेक घटकांवर काम करणे आवश्यक आहे. प्रश्न- लोक वजन कमी करण्यासाठी कॅलरीज ट्रॅक करतात. कॅलरी ट्रॅकिंग म्हणजे काय आणि ते पुरेसे का नाही? उत्तर- कॅलरी ट्रॅकिंग म्हणजे- दिवसभरात खाल्लेल्या-प्यायलेल्या पदार्थांमधून आणि पेयांमधून मिळालेल्या कॅलरीजचा हिशोब ठेवणे. याचा उद्देश हे समजून घेणे आहे की, आपण जितक्या कॅलरीज घेत आहोत, त्या तुलनेत शरीर किती कॅलरीज खर्च करत आहे. फक्त कॅलरी ट्रॅकिंग पुरेसे का नाही? प्रत्येक कॅलरी सारखी नसते: 500 कॅलरीज जंक फूड आणि 500 कॅलरीज पौष्टिक अन्नाचा शरीरावर वेगळा परिणाम होऊ शकतो. झोपेचा परिणाम: कमी किंवा खराब झोप भूक वाढवू शकते आणि जंक फूडची लालसा वाढवू शकते. ताणाचा परिणाम: ताणामुळे लोक भावनिक खाणे (इमोशनल ईटिंग) करू लागतात. चयापचयात फरक: प्रत्येक व्यक्तीचे शरीर कॅलरीजचा वापर वेगवेगळ्या पद्धतीने करते. शारीरिक हालचाल आणि रिकव्हरी: व्यायाम, स्नायूंची पातळी आणि रिकव्हरी वेळ देखील वजन कमी करण्यावर परिणाम करतात. प्रश्न- वजन कमी करण्यासाठी सर्वात महत्त्वाची गोष्ट कोणती आहे? उत्तर- वजन व्यवस्थापनात ‘इन्सुलिन’ महत्त्वाची भूमिका बजावते. शरीर ऊर्जेचा वापर कसा करेल आणि अतिरिक्त ऊर्जा कशी साठवून ठेवेल हे ठरवण्यात ते मदत करते. प्रश्न- इन्सुलिन कमी ठेवण्यासाठी काय करावे? उत्तर- यासाठी ग्राफिकमध्ये दिलेल्या या गोष्टी लक्षात ठेवा- प्रश्न- इन्सुलिन कमी करण्यासाठी आहार योजना कशी असावी? उत्तर- इन्सुलिन नियंत्रित करण्यासाठी अशा आहारावर लक्ष केंद्रित करा, ज्यामुळे रक्तातील साखर स्थिर राहील. खालील ग्राफिकमध्ये कमी इन्सुलिन आहार योजना पाहा- प्रश्न- कोणते व्यायाम इन्सुलिन कमी करण्यास उपयुक्त आहेत? उत्तर- नियमित शारीरिक हालचाल इन्सुलिन संवेदनशीलता वाढवण्यास मदत करते. यामुळे पेशी इन्सुलिनचा चांगला वापर करू शकतात. ग्राफिकमध्ये पाहा, यासाठी कोणते व्यायाम करावेत- प्रश्न- वजन कमी करण्यासाठी जीवनशैलीत कोणते बदल करावेत? उत्तर- जीवनशैलीत हे आवश्यक बदल करा- प्रश्न- वजन कमी करण्यासाठी चांगली झोप आणि तणाव व्यवस्थापन किती महत्त्वाचे आहे? उत्तर- हे गंभीर आहे. जर झोप आणि तणावाकडे लक्ष दिले नाही, तर वजन कमी करण्याची संपूर्ण प्रक्रिया प्रभावित होऊ शकते. प्रश्न- एखाद्या आजारामुळे किंवा आरोग्य स्थितीमुळे देखील वजन कमी करण्यात अडचण येऊ शकते का? उत्तर- होय, काही आरोग्य स्थिती वजन कमी करणे कठीण करू शकतात. ग्राफिकमध्ये सर्व आरोग्य स्थिती पाहा- प्रश्न- महिला आणि पुरुषांमध्ये वजन कमी करण्याचा वेग वेगळा असतो का? उत्तर- होय, दोघांचा वेग वेगळा असतो. खालील मुद्द्यांवरून समजून घ्या- प्रश्न- रजोनिवृत्तीनंतर वजन कमी करणे कठीण का होते? उत्तर- या काळात शरीरात हार्मोनल आणि चयापचय (मेटाबॉलिक) बदल होतात. जसे की- इस्ट्रोजेनची पातळी कमी झाल्यामुळे पोटाभोवती चरबी वाढू शकते. स्नायू कमी झाल्यामुळे चयापचय (मेटाबॉलिज्म) मंदावू शकते. शरीराची कॅलरीजची गरज कमी होऊ शकते. झोपेच्या समस्या आणि हॉट फ्लॅशेस वजन व्यवस्थापनावर परिणाम करू शकतात. इन्सुलिन संवेदनक्षमतेत बदल होऊ शकतो.