वाचन, विचार आणि संस्कृतीचा सेतू – कल्पना पांडे – VastavNEWSLive.com

जागतिक पुस्तक आणि कॉपीराइट दिन हा दरवर्षी 23 एप्रिल रोजी जगभरात साजरा केला जातो. युनेस्कोने १९९५ मध्ये स्थापित केलेल्या या दिवसाचे मुख्य उद्दिष्ट वाचनाची आवड, प्रकाशन आणि बौद्धिक संपदेच्या संरक्षणासाठी कॉपीराइटचे महत्त्व वाढवणे हे आहे. या दिवशी शिक्षण, सांस्कृतिक आदान-प्रदान आणि वैयक्तिक विकासासाठी पुस्तकांची भूमिका अधोरेखित केली जाते. लोकांना वाचनाचा आनंद आणि कथाकथनासाठी प्रोत्साहन दिले जाते. लेखकांच्या सामाजिक आणि सांस्कृतिक प्रगतीतील अमूल्य योगदानाचा गौरव केला जातो, कॉपीराइट कायद्यांची जागरूकता वाढवली जाते जेणेकरून लेखकांना योग्य मोबदला मिळावा आणि त्यांची मूळ रचना चोरीपासून वाचवली जावी. पुस्तके पिढ्यान्पिढ्या आणि संस्कृतींमधील पूल बांधून वाचकांना स्वतःच्या अनुभवांच्या पलीकडील कल्पनांचा शोध घेण्याची संधी देतात.

हा दिवस २३ एप्रिल रोजीच साजरा करण्याची ऐतिहासिक पार्श्वभूमी आहे. या दिवसाची सुरुवात स्पेनमधील कॅटलोनियातून झाली असून, तेथे 23 एप्रिल हा संत जॉर्जचा दिवस (दि दा द सँत जॉर्डी) म्हणून ओळखला जातो. येथे प्राचीन परंपरेनुसार प्रेमासाठी गुलाब आणि शाश्वततेसाठी पुस्तकांची देवाणघेवाण केली जाते. कॅटलोनियन परंपरा म्हणजे स्पेनातील कॅटलोनिया प्रदेशात २३ एप्रिल रोजी साजरा होणारा ‘दि दा द सँत जॉर्डी’ (Diada de Sant Jordi) किंवा ‘डिया देल लिब्रे इ दे ला रोजा’ (पुस्तकं व गुलाबांचा दिवस) हा उत्सव, जो संत जॉर्ज (Sant Jordi) या कॅटलोनियाच्या संरक्षक संताच्या स्मृतीत साजरा केला जातो. या परंपरेची सुरुवात मध्ययुगीन काळात झाली असून, त्यामागे एक प्रसिद्ध कथा आहे: कॅटलोनियातील माँटब्लँक या छोट्या गावात एक भयंकर ड्रॅगन रहिवाशांना त्रास देत होता आणि दररोज एक व्यक्तीला बलिदान म्हणून दिले जात असे. एकदा राजकन्येची पाळी आली, तेव्हा संत जॉर्जने ड्रॅगनशी लढा दिला, त्याला मारले आणि त्याच्या रक्तातून एक लाल गुलाबाची झाडी उगवली. संत जॉर्जने त्या गुलाबाची फुलं काढून राजकन्येला दिली, ज्यामुळे प्रेम आणि शौर्याचे प्रतीक म्हणून लाल गुलाबाची परंपरा निर्माण झाली. या कथेनुसार, दरवर्षी एप्रिल महिन्यात गुलाब फुलतात. या दिवशी पारंपरिकरीत्या पुरुष आपल्या प्रिय स्त्रियांना (पत्नी, आई, मुलगी किंवा सहकारींना) लाल गुलाब देतात, तर स्त्रिया पुरुषांना पुस्तक देतात – पुस्तक हे ज्ञान, संस्कृती आणि शाश्वततेचे प्रतीक मानले जाते. आधुनिक काळात ही देवाणघेवाण दोन्ही लिंगांसाठी समान झाली आहे आणि मित्र-मैत्रिणींमध्येदेखील पुस्तके-गुलाबांची अदलाबदल केली जाते. गुलाबांना कॅटलोनियन ध्वजाच्या रंगांच्या रिबनने (लाल-पिवळे) बांधले जाते आणि त्यासोबत गव्हाची कणगी जोडली जाते.

पुस्तकांची परंपरा 1920-30च्या दशकात सुरू झाली; 1926 मध्ये बार्सेलोनातील एका पुस्तक विक्रेत्याने मिगेल द सर्व्हान्तेसच्या स्मृतीत पुस्तक देण्याचा प्रस्ताव दिला आणि तो कॅटलोनियात अधिक लोकप्रिय झाला, ज्यामुळे तो कॅटलोनियन सांस्कृतिक ओळख आणि भाषेच्या संरक्षणाशी जोडला गेला. आज कॅटलोनियातील रस्ते, विशेषतः बार्सेलोनामध्ये, पुस्तक आणि गुलाबांच्या स्टॉल्सने भरलेले असतात; दरवर्षी सरासरी 40 लाख गुलाब आणि 5 लाख पुस्तके विकली जातात. हा दिवस कॅटलोनियन व्हॅलेंटाइन डे म्हणून ओळखला जातो, ज्यात प्रेम, साहित्य आणि सांस्कृतिक अभिमान एकत्र येतात.

दुसरे देखील एक प्रतीकात्मक महत्त्व आहे, याच तारखेला 1616 मध्ये मिगेल द सर्व्हान्तेस, विल्यम शेक्सपिअर आणि इंका गार्सिलासो द ला वेगा यांसारख्या प्रमुख लेखकांचा मृत्यू किंवा जन्मदिन साजरा होतो, तसेच मॉरिस द्रुओ, हल्डोर के. लॅक्सनेस, व्लादिमीर नाबोकोव आणि मॅन्युएल मेजिया व्हॅलेजो यांसारख्या इतर नामवंत लेखकांचाही जन्म किंवा स्मृतिदिन याच दिवशी येतो. नोव्हेंबर 1995 मध्ये फेडेरिकोचे महापौर यांनी प्रकाशक लोकशाहीचे अध्यक्ष पेरे व्हिसेन्स यांना पत्र पाठवून कळवले की, 23 एप्रिल हा जागतिक पुस्तक आणि कॉपीराइट दिवस” म्हणून जाहीर करण्यात आले आहे. याच परंपरेने युनेस्कोला प्रेरणा दिली आणि 23 एप्रिल रोजी जागतिक पुस्तक उत्सवाची सुरुवात झाली.

23 एप्रिल 1996 हा दिवस विशेष ठरला जेव्हा आंतरराष्ट्रीय प्रकाशक संघटनेच्या 100व्या वर्धापनदिनी बार्सिलोना येथे परिषद आयोजित करण्यात आली होती आणि त्याच दिवशी “जागतिक पुस्तक आणि कॉपीराइट दिन” प्रथमच प्रकाशित करण्यात आले. युनेस्को आणि आंतरराष्ट्रीय पुस्तक उद्योग संघटनांद्वारे दरवर्षी एक शहर ‘वर्ल्ड बुक कॅपिटल’ म्हणून नियुक्त केले जाते ज्यामुळे वर्षभर स्थानिक उपक्रम राबवले जातात; 2024 वर्षी स्ट्रासबर्ग (फ्रान्स), 2025 साली रियो द जनेरो (ब्राझील) आणि 2026 साली रबात (मोरोक्को) ही शहरे निवडण्यात आली आहेत. जागतिक पुस्तक दिन हा वाचनसंस्कृतीचा उत्सव आहे.

पुस्तक हे केवळ ज्ञानसंचयाचे साधन नसून समाजपरिवर्तनाचे प्रभावी माध्यम आहे. एका भाषेत जन्मलेले विचार जेव्हा दुसऱ्या भाषेत पोहोचतात, तेव्हा ज्ञानाची सीमा विस्तारते. ही सीमोल्लंघनाची प्रक्रिया म्हणजे भाषांतर. पुस्तक आणि भाषांतर यांचे नाते हे ज्ञानप्रसाराच्या दृष्टीने अतूट आहे. हा दिवस केवळ साजरा करण्यासाठी नव्हे तर वाचन संस्कृती जोपासण्यासाठी आणि पुस्तकांशी आपली जवळीक वाढवण्यासाठी आहे. साहित्यपरंपरेचा गौरव आणि जागतिक स्तरावर लेखकांच्या योगदानाची दखल घेण्यासाठी ही तारीख प्रतीकात्मकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण मानली जाते. युनेस्को, पुस्तक प्रकाशक, विक्रेते, ग्रंथालये आणि शाळा-महाविद्यालयांच्या माध्यमातून या दिवशी पुस्तक मेळे, वाचन सत्रे, लेखक-भेटी, पुस्तक दान, कथा-कविता वाचन, साहित्य स्पर्धा आणि कार्यशाळा आयोजित केल्या जातात. सोशल मीडियावर #WorldBookDay सारखे हॅशटॅग वापरून वाचक आपली आवडती पुस्तके शेअर करतात.

जगातील अनेक श्रेष्ठ साहित्यकृती आपण आपल्या मातृभाषेत वाचू शकतो, याचे श्रेय भाषांतराला जाते. म्हणून भाषांतरकार हा दोन संस्कृतींना जोडणारा सर्जनशील दुवा असतो आणि उत्कृष्ट भाषांतर ही स्वतःमध्ये एक स्वतंत्र साहित्यकृती ठरते. जागतिक पुस्तक दिनाच्या निमित्ताने हे भाषांतरकारांचे योगदान विशेष महत्त्वाचे आहे, कारण ते वाचन संस्कृतीला जागतिक स्तरावर जोडते आणि पुस्तकांना खऱ्या अर्थाने ‘पिढ्यान्पिढ्या आणि संस्कृतींमधील पूल’ बनवते. विल्यम शेक्सपिअर यांची नाटके, लिओ टॉलस्टॉय यांच्या कादंबऱ्या, फ्योदोर दोस्तोवस्की यांचे मानसशास्त्रीय लेखन किंवा गॅब्रिएल गार्सिया मार्केझ यांचा जादुई वास्तववाद — हे सर्व आपण आपल्या भाषेत अनुभवू शकतो. भाषांतरामुळे साहित्य खऱ्या अर्थाने जागतिक बनते आणि संस्कृतींमधील सीमारेषा मिटवते; ज्यामुळे वाचकांना स्वतःच्या अनुभवांच्या पलीकडील जग, विचार आणि भावना समजतात. भारतीय संदर्भात भाषांतराचे महत्त्व अधिकच अधोरेखित होते, कारण बहुभाषिक भारतात ते ज्ञान, संस्कृती आणि सामाजिक जागृतीचा पूल बनते. रवींद्रनाथ टागोर यांनी स्वतःच्या रचनांचे भाषांतर करून भारतीय साहित्याला जागतिक प्रतिष्ठा मिळवून दिली; प्रेमचंद यांच्या कथा सामाजिक वास्तवाचे प्रतिबिंब विविध भारतीय भाषांमध्ये दिसते. मराठी साहित्यात वि. स. खांडेकर, पु. ल. देशपांडे, विजय तेंडुलकर आणि शिवाजी सावंत यांच्या साहित्यकृती इतर भाषांमध्ये उपलब्ध झाल्यामुळे मराठी विचारविश्व अधिक व्यापक आणि प्रभावी झाले आहे.

स्त्री साहित्यिकांच्या लेखनानेही समाजमनाला नवी दिशा दिली आहे; इस्मत चुगताई यांच्या लेखनाने स्त्रीस्वातंत्र्याचा प्रश्न ठळक केला, महाश्वेता देवी यांनी वंचित घटकांचे प्रश्न मांडले, तर मराठीत गौरी देशपांडे यांच्या साहित्याने स्त्रीमनाचे सूक्ष्म चित्रण केले. या साहित्यकृतींचे विविध भाषांतील भाषांतर झाल्यामुळे स्त्रीवादी विचार व्यापक समाजापर्यंत पोहोचले आणि लिंगसमानतेच्या चळवळीला बळ मिळाले. वीणा गवाणकर यांनी 1979 मध्ये लिहिलेल्या ‘एक होता कार्व्हर’ या पहिल्या चरित्रकथनाने मराठी साहित्यात क्रांती घडवली; अमेरिकन कृषिविद् जॉर्ज वॉशिंग्टन कार्व्हर यांच्या प्रेरणादायी जीवनावर आधारित हे पुस्तक 18 हून अधिक आवृत्त्या प्रकाशित झाले आणि विद्यार्थी, शेतकरी, शिक्षक ते सामाजिक कार्यकर्ते यांना प्रेरित करत राहिले. हे कार्य भाषांतर आणि पुनर्कथन यांच्या माध्यमातून ज्ञानसमृद्धी घडवणारे आहे.

सामाजिक आणि कायदेविषयक साहित्याच्या दृष्टीनेही भाषांतर महत्त्वपूर्ण आहे. रशियन भाषांतरित पुस्तकांनी विविध भाषांतील जगभरातील लाखो वाचकांना मानवी मनाच्या गहन खोल्यांचा, समाजव्यवस्थेच्या जटिलतेचा आणि जीवनातील सत्यांचा अनुभव घेण्याची अनमोल संधी दिली आहे. ही पुस्तके वाचकांना स्वतःच्या अनुभवांच्या पलीकडील कल्पना, भावना आणि विचारांच्या दुनियेत घेऊन जातात. रशियातील १९व्या शतकातील सामाजिक-राजकीय वातावरण, मानवी संघर्ष आणि नैतिक प्रश्न आजही भारतीय वाचकांना इतके जवळचे वाटतात की, भाषांतर झाल्यावरही ते ‘आपले’ वाटतात. या पुस्तकांमुळे आपण केवळ रशियन संस्कृती समजून घेत नाही, तर स्वतःच्या आयुष्याकडे नव्या दृष्टिकोनातून पाहू शकतो.

डॉ. बाबासाहेब आंबेडकर यांचे संविधानविषयक लेखन, सामाजिक न्यायावरील भाष्य आणि भाषणे विविध भाषांमध्ये उपलब्ध असल्यामुळे त्यांच्या विचारांचा प्रभाव सर्व स्तरांवर जाणवतो. भारतीय राज्यघटना आणि कायदे विषयक पुस्तके मातृभाषेत उपलब्ध झाल्यामुळे सामान्य नागरिकांनाही आपल्या अधिकारांची जाणीव होते आणि लोकशाही अधिक मजबूत बनते. भारतामध्येही या दिवसाला विशेष महत्त्व आहे. नॅशनल बुक ट्रस्ट द्वारे राज्य ग्रंथालये, शाळा आणि विविध साहित्यिक संस्थांमार्फत वाचन प्रेरणा दिन म्हणून अनेक उपक्रम राबवले जातात. पुस्तक प्रदर्शने, लेखक-वाचक भेटी, कथा-कविता स्पर्धा, सामूहिक वाचन सत्रे आणि ‘दिवसाला एक पुस्तक’ यांसारखी वैयक्तिक आव्हाने यामुळे वाचनाची सवय दृढ करण्याचा प्रयत्न केला जातो. महाराष्ट्रातही ग्रंथालय चळवळ आणि साहित्यसंमेलने यांच्या माध्यमातून पुस्तकांबद्दलची जिव्हाळ्याची परंपरा जपली जाते.

तथापि, वाचनसंस्कृतीसमोर काही गंभीर आव्हानेही उभी आहेत. डिजिटल माध्यमांचा वाढता प्रभाव, सोशल मीडियामुळे कमी होत चाललेले लक्षवेधक कालावधी, महागडी पुस्तके, ग्रामीण भागात ग्रंथालयांची अपुरी उपलब्धता, तसेच कॉपीराइट उल्लंघनामुळे लेखक आणि प्रकाशकांचे होणारे आर्थिक नुकसान ही काही प्रमुख अडचणी आहेत. ई-पुस्तके आणि ऑडिओबुक्स ही नवी साधने असली तरी त्यातून पारंपरिक वाचनाची सवय कमी होण्याची भीतीही व्यक्त होते. त्यामुळे पुस्तकप्रेमी, शिक्षक, पालक आणि धोरणकर्ते यांनी मिळून वाचनसंस्कृती टिकवण्याचे प्रयत्न करणे अत्यावश्यक आहे. आज डिजिटल युगात ई-पुस्तके आणि ऑडिओबुक्समुळे भाषांतराचे क्षेत्र अधिक विस्तारले आहे. जागतिक साहित्य एका क्लिकवर उपलब्ध होत आहे. अशा काळात भाषांतराचे महत्त्व अधिक वाढले आहे. पुस्तक दिन हा केवळ वाचनाचा नव्हे, तर विविध संस्कृतींना जोडणाऱ्या ज्ञानसेतूचा उत्सव आहे.

वैयक्तिक पातळीवर हा दिवस साजरा करणे अत्यंत सोपे आहे. एखादे आवडते पुस्तक हातात घेऊन काही वेळ शांतपणे वाचन करणे, कुटुंबासोबत सामूहिक वाचन करणे, जवळच्या ग्रंथालयाला भेट देणे, मित्रांना एखादे चांगले पुस्तक सुचवणे किंवा स्वतः सुंदर बुकमार्क तयार करणे अशा छोट्या कृतीतूनही मोठा संदेश देता येतो. वाचन ही केवळ माहिती मिळवण्याची प्रक्रिया नसून ती विचारांना चालना देणारी, संवेदनशीलता वाढवणारी आणि व्यक्तिमत्त्व घडवणारी सर्जनशील कृती आहे. जागतिक पुस्तक दिन हा केवळ उत्सवाचा दिवस नाही; तो आत्मपरीक्षणाचा आणि वाचनाशी नाते दृढ करण्याचा दिवस आहे.

पुस्तकांच्या माध्यमातून आपण केवळ ज्ञानसंपदा नव्हे तर अनुभव, संस्कृती आणि मूल्यांची परंपरा पुढील पिढीकडे पोहोचवू शकतो. यंदा 23 एप्रिल रोजी तुम्ही कोणते पुस्तक वाचणार आहात, हा प्रश्न स्वतःला विचारण्याची आणि त्याचे कृतीत उत्तर देण्याची हीच योग्य वेळ आहे. म्हणूनच या पुस्तक दिनी आपण अधिकाधिक वाचन करण्याचा संकल्प करूया. विविध भाषांतील साहित्याचा आस्वाद घेऊया. लेखक आणि भाषांतरकार यांच्या योगदानाची कदर करूया. कारण पुस्तक आणि भाषांतर यांचे नाते हे मानवतेला जोडणारे, विचारांना दिशा देणारे आणि समाजाला समृद्ध करणारे आहे.

प्रसिद्ध जर्मन लेखक हर्मन हेस त्यांच्या ‘द मॅजिक ऑफ द बुक’ या लिखाणात म्हणतात की, ‘माणसाने स्वतःच्या बुद्धीने निर्माण केलेल्या जगांमध्ये पुस्तकांचे जग सर्वात मोठे आहे. एखादे मूल जेव्हा प्रथम अक्षरे लिहायला आणि वाचायला शिकते, तेव्हा ते एका गुंतागुंतीच्या आणि कृत्रिम जगात प्रवेश करते. शब्द, लेखन आणि पुस्तके नसती, तर इतिहासच अस्तित्वात आला नसता आणि मानवतेची संकल्पनाही निर्माण झाली नसती.’ यूनेस्को च्या शब्दांत – ‘पुस्तके ही विचारांची देवाणघेवाण करण्यासाठीची सर्वात सुंदर निर्मिती असून दारिद्र्याविरुद्ध लढा देण्यासाठी आणि शाश्वत शांतता निर्माण करण्यासाठी प्रभावी साधन आहेत’. आजच्या काळात या विधानाचे महत्त्व अधिकच वाढले आहे.