रोग नाही, आरोग्य डेटा देखील बनवतोय रुग्ण:यावर सतत लक्ष ठेवल्याने ताण येतो; गॅजेट्सऐवजी शरीराचे ऐका, हे अधिक विश्वासार्ह

सिलिकॉन व्हॅलीतील स्टार्टअप प्रिनुवोने संपूर्ण शरीराचे अल्ट्रासाउंड आणि स्कॅन करणारी ‘होल-बॉडी इमेजिंग’ तंत्रज्ञान लॉन्च करण्याची घोषणा केली आहे. दावा आहे की, यामुळे शरीरात वाढत असलेला आजार किंवा असामान्यता वेळेत ओळखता येईल. पण तज्ज्ञ यावर सहमत नाहीत. त्यांचे म्हणणे आहे की, गरजेपेक्षा जास्त डेटा फायद्याऐवजी नुकसान पोहोचवू शकतो. पॅलिएटिव्ह केअर तज्ज्ञ डॉ. रेचेल बेडार्ड म्हणतात, ‘नकारात्मक बाजू अशी आहे की, यामुळे लोक स्वतः चाचण्या करून घेण्यासाठी जात आहेत, अनेक प्रकरणांमध्ये स्वतःच उपचारही करू लागतात.’ तज्ज्ञ सांगत आहेत की हा ट्रेंड किती धोकादायक आहे… सिलिकॉन व्हॅलीतील टेक तज्ज्ञांचे मत आहे की, आपल्याकडे जितका जास्त बॉडी डेटा असेल, तितकेच आपण रोगांशी अधिक चांगल्या प्रकारे लढू शकू. पण डॉ. रेचेल बेडार्ड यावर प्रश्नचिन्ह उपस्थित करतात. जेव्हा तुम्ही निरोगी व्यक्तीचे ‘होल-बॉडी स्कॅन’ करता, तेव्हा मशीन शरीरात अनेक अशा लहान-सहान गोष्टी (ज्यांना वैद्यकीय भाषेत इन्सिडेंटलोमा म्हणतात) शोधून काढते, ज्या कधीच आजार बनत नाहीत. पण रिपोर्ट पाहून लोक घाबरतात आणि मग सुरू होते…वारंवार री-स्कॅन, अनावश्यक बायोप्सी, महागड्या शस्त्रक्रिया आणि मानसिक तणावाचा सिलसिला. उदाहरणार्थ, दक्षिण कोरियामध्ये जेव्हा प्रत्येक नागरिकाचे थायरॉईड स्कॅन केले गेले, तेव्हा थायरॉईड कर्करोगाची प्रकरणे १५ पटीने वाढली, पण रुग्णांच्या मृत्यूदरात वाढ झाली नाही. म्हणजेच, तंत्रज्ञानाने केवळ विनाकारण भीती आणि उपचारांचा खर्च वाढवला. मिशिगन विद्यापीठातील न्यूरोलॉजीचे प्राध्यापक मॅथ्यू डेव्हनपोर्ट म्हणतात, ‘४०% पेक्षा जास्त अमेरिकन लोक वेअरेबल उपकरणांनी आपले शरीर ट्रॅक करत आहेत.’ ते म्हणतात की, एक आठवडा फिटनेस ट्रॅकर घातल्यानंतर त्यांना जाणवले की मशीनचा डेटा आणि व्यक्तीची वास्तविक अनुभूती एकसारखी नसते. अनेक वेळा त्यांना वाटायचे की, त्यांची झोप चांगली झाली आहे, पण घड्याळ खराब झोप दाखवत असे. याला ‘नोसिबो इफेक्ट’ म्हणतात, ज्यात रिपोर्ट किंवा डिव्हाइसचे नकारात्मक संकेत व्यक्तीला विनाकारण आजारी असल्यासारखे वाटू शकतात. डॉ. रेचेल म्हणतात, टेक उद्योजक ब्रायन जॉनसनसारखे लोक दीर्घकाळ तरुण राहण्यासाठी शरीरातील प्रत्येक डेटा ट्रॅक करतात, त्यांनीच या वेडाला प्रोत्साहन दिले आहे. पण ही महागडी आणि वेळखाऊ जीवनशैली प्रत्येकासाठी शक्य नाही. रोजच्या गरजांशी झगडणाऱ्या सामान्य लोकांसाठी आरोग्याच्या डेटावर सतत लक्ष ठेवणे अनेकदा मदतीपेक्षा जास्त तणावाचे कारण बनते. टेक कंपन्या बॉडी स्कॅनला ‘वेलनेस प्रोडक्ट’ म्हणून प्रचारित करत आहेत. ‘वेलनेस’च्या नावाखाली स्वतःला चिंतेत टाकणे कोणत्याही दृष्टीने योग्य नाही. अनावश्यक ट्रॅकिंग टाळा डॉ. रेचेल म्हणतात- ‘एआय-वेअरेबल्स गंभीर आजारांच्या निदानासाठी निश्चितच उपयुक्त आहेत, पण अनावश्यक ट्रॅकिंग टाळा. आरोग्याचे मोजमाप स्मार्टवॉचचा डेटा नाही, तर शरीराची खरी भावना आहे. गॅजेट्सऐवजी शरीराचा आवाज ऐकायला शिका आणि आपल्या भावनांवर विश्वास ठेवा.’