आजच्या बदलत्या जागतिक राजकारणात पश्चिम आशिया हा केंद्रबिंदू ठरत आहे. द क्रेडिबल हिस्ट्री या चॅनेलवर अशोक कुमार पांडे यांनी इराणमध्ये राहणारे अभ्यासक सैयद जमीर अब्बास जाफरी यांच्याशी संवाद साधला. या चर्चेतून अनेक धक्कादायक आणि महत्त्वपूर्ण पैलू समोर आले आहेत, जे केवळ राजकारणच नाही तर भविष्यातील जागतिक सत्तासंघर्षाची दिशा ठरवणारे आहेत.
अमेरिकेची पीछेहाट आणि इराणचा प्रतिकार
सध्या सुरू असलेल्या युद्धाकडे पाहताना जाफरी साहेबांनी स्पष्ट केले की, हे युद्ध केवळ जमिनीसाठी नसून ते दोन परस्परविरोधी विचारसरणींमधील संघर्ष आहे. अमेरिका एक साम्राज्यवादी आणि वसाहतवादी मानसिकतेचा देश आहे, ज्याला इराणचे नैसर्गिक स्रोत हवे आहेत, तर इस्रायलला आपली जमीन वाढवायची आहे. याउलट, इराणचे ध्येय रेझिस्टन्स (प्रतिकार) हे असून त्यांना पश्चिम आशियातून अमेरिकन अस्तित्व संपवायचे आहे आणि पॅलेस्टाईनला मुक्त करायचे आहे. या संघर्षात अमेरिकेला मोठा आर्थिक आणि लष्करी फटका बसत असून, शेवटी त्यांना हा भाग सोडावाच लागेल, असा निष्कर्ष या चर्चेतून निघतो.
चीन, रशिया आणि इराणचा नवा ट्रायंगल
जगामध्ये आता एक नवा गट तयार होताना दिसत आहे, जो अमेरिकेची मक्तेदारी मान्य करत नाही. यामध्ये चीन, रशिया आणि इराण यांचा समावेश आहे. मात्र, जाफरी साहेब नमूद करतात की, या तिन्ही देशांची विचारधारा एक नाही; त्यांची युती केवळ सामायिक शत्रू म्हणजेच अमेरिकन साम्राज्यवाद विरोधामुळे झाली आहे. इराणचे अधिकारी अब्बास अराक्ची यांच्या मते, हे देश स्ट्रॅटेजिक अलाईज (धोरणात्मक मित्र) नसून स्ट्रॅटेजिक पार्टनर्स (धोरणात्मक भागीदार) आहेत. रशिया आणि चीनला देखील इराण एक महासत्ता म्हणून उदयास यावा असे वाटत नाही, परंतु अमेरिकेच्या विरोधात त्यांना इराणची गरज आहे.
भारत आणि इराण: एक नैसर्गिक मैत्री
भारताच्या बाबतीत इराणचा दृष्टिकोन अत्यंत सकारात्मक आहे. जाफरी साहेबांच्या मते, इराण भारतासोबत टिट फॉर टॅट (जशास तसे) राजकारण करत नाही. जेव्हा युएन (UN) मध्ये पाकिस्तानने काश्मीरवर प्रस्ताव आणला होता, तेव्हा इराणनेच तो प्रस्ताव रोखला होता आणि भारताला पाठिंबा दिला होता. इराण भारताला आपला दीर्घकालीन धोरणात्मक भागीदार मानतो. जरी १९९० नंतर भारताचा दृष्टिकोन अधिक व्यावहारिक झाला असला आणि अमेरिकन दबावामुळे कोंडोलीझा राइस यांनी भारत-इराण गॅस पाईपलाईन प्रस्तावात अडथळे आणले असले, तरी इराणने भारताला आपल्या पाच मित्र देशांच्या यादीत कायम ठेवले आहे. विशेषतः काश्मीरी भारतीयांनी आणि तेथील महिलांनी इराणला जो भावनिक पाठिंबा दिला, त्याचे इराणमध्ये मोठे कौतुक आहे.
अरब जगातील अस्वस्थता आणि लोकांचा उठाव
अरब देशांमधील राजे आणि तिथली जनता यांच्यात मोठी दरी आहे. जॉर्डन सारख्या देशांची सरकारे अमेरिकेच्या दबावाखाली असली, तरी तिथली जनता इराणने इस्रायलवर केलेल्या हल्ल्यांनंतर आनंद साजरा करत आहे. बहरीन आणि कुवेत सारख्या देशांचा वापर अमेरिका इराणवर हल्ल्यांसाठी करत आहे, परंतु इराणला तिथे कोणताही बाह्य हस्तक्षेप करायचा नाही. इराणचा असा ठाम विश्वास आहे की, प्रत्येक देशाने स्वतःचे स्वातंत्र्य स्वतः मिळवले पाहिजे; तो लादता येत नाही.
पाकिस्तानची भूमिका: भाडोत्री सैन्य की हतबलता?
पाकिस्तान सध्या पश्चिम आशियात आपले हातपाय पसरवण्याचा प्रयत्न करत आहे. सौदी अरेबिया आणि इतर अरब देशांकडे पैसा आहे, पण त्यांच्याकडे लढण्यासाठी जिद्द किंवा मनुष्यबळ नाही. त्यामुळे ते पाकिस्तान आणि इजिप्त यांसारख्या आर्थिकदृष्ट्या कमकुवत देशांच्या सैन्याचा भाडोत्री सैन्य म्हणून वापर करू इच्छितात. मात्र, जाफरी साहेब असा इशारा देतात की, भाडोत्री सैन्याच्या जोरावर कधीही मोठी युद्धे जिंकता येत नाहीत. पाकिस्तान एकाच वेळी अमेरिका, इराण आणि चीनला सांभाळण्याचा प्रयत्न करत आहे, जे दीर्घकाळ टिकणे अशक्य आहे.
इराणचे भविष्य आणि आयतुल्ला मुस्तफा खामेनी
इराणच्या अंतर्गत राजकारणाविषयी बोलताना आयतुल्ला मुस्तफा खामेनी यांचा उल्लेख येतो. त्यांच्याकडे उत्कृष्ट मॅन मॅनेजमेंट स्किल्स असून ते तंत्रज्ञानाशी जोडलेले आहेत. इराणची जनता त्यांच्या सुरक्षेच्या कारणास्तव ते सध्या अंडरग्राउंड असले तरी त्यांच्या मार्गदर्शनावर पूर्ण विश्वास ठेवते. इराणचे ध्येय केवळ लष्करी ताकद वाढवणे नाही, तर एकेकाळी जशी पर्शियन ही जागतिक ज्ञानाची भाषा होती, तसाच काळ पुन्हा आणणे हे आहे. इराणमधील मिसाईल तंत्रज्ञानाचे जनक शहीद तेहरानी मोकद्दम यांनी इराणला स्वावलंबी बनवण्यात मोठी भूमिका बजावली आहे.
निष्कर्ष
शेवटी, हे युद्ध केवळ काही दिवसांचे नसून ते जागतिक व्यवस्थेत मोठे बदल घडवून आणणारे आहे. इमाम खोमेनी यांनी सुरू केलेला इंकलाब (क्रांती) आज इराणला स्वावलंबनाच्या अशा टप्प्यावर घेऊन आला आहे की, आज रशिया सारखे देशही त्यांच्याकडून तंत्रज्ञान घेत आहेत. रशियाचे अध्यक्ष पुतिन यांनी देखील युद्धादरम्यान इराणला मदतीचा प्रस्ताव दिला होता, पण इराणने स्वतःच्या बळावर लढणे पसंत केले. शांतता प्रस्थापित होण्यासाठी एकदाचा अंतिम निर्णय होणे आवश्यक आहे, जेणेकरून भविष्यात पुन्हा अशी युद्धे होणार नाहीत.
