खूप जास्त झोप घेणे तेवढेच हानिकारक, जेवढे कमी झोपणे:अभ्यास – महिलांसाठी 6.5 ते 7:48 तास, पुरुषांसाठी 7:42 तासांची झोप चांगली

1817 मध्ये वेल्शचे कापड उद्योजक रॉबर्ट ओवेन म्हणाले होते, ‘आठ तास काम, आठ तास मनोरंजन आणि आठ तास आराम.’ कामाचे तास अधिक न्यायसंगत बनवणे हा त्यांचा उद्देश होता, पण वेळेनुसार प्रत्येक व्यक्तीसाठी रात्री आठ तासांची झोप सर्वात योग्य आहे, ही कल्पना लोकप्रिय झाली. पण हे खरं आहे का? झोपेबद्दलची आपली समज बऱ्याच काळापासून एका सोप्या नियमावर आधारित आहे की रात्री आठ तास झोपले पाहिजे. हा सल्ला इतक्या वेळा दिला गेला आहे की जणू काही हे एखाद्या वैज्ञानिक सत्यापेक्षाही जीवनाचा अटल नियम बनला आहे. पण नवीन संशोधन सांगते की झोपेचे प्रकरण इतके सरळ नाही. कमी झोपणे हानिकारक आहे, हे तर आपल्याला माहीत आहे, पण आता वैज्ञानिक हे देखील म्हणत आहेत की खूप जास्त झोपणे देखील तितकेच चिंताजनक असू शकते. दीर्घकाळ झोपेच्या कमतरतेचा संबंध मानसिक आजार, स्मरणशक्तीचा ऱ्हास आणि अकाली मृत्यूशी देखील जोडला गेला आहे. परंतु संशोधकांना असे आढळून आले आहे की, जे लोक सतत गरजेपेक्षा जास्त झोपतात, त्यांच्यामध्येही अनेक आरोग्य समस्यांचा धोका वाढू शकतो. यामध्ये टाइप 2 मधुमेह, हृदयविकार, लठ्ठपणा, नैराश्य आणि डोकेदुखी यांचा समावेश आहे. वैज्ञानिक याला आरोग्य आणि झोप यांच्यातील ‘यू-आकाराचा’ संबंध म्हणून पाहतात. यामध्ये दोन्ही टोके, म्हणजे खूप कमी आणि खूप जास्त झोप, आदर्श स्थितीपासून दूर मानली जातात. प्रश्न असा आहे की, नेमकी किती झोप सर्वात चांगली आहे? 2015 मध्ये झालेल्या मोठ्या अभ्यासांनी असे सूचित केले होते की, बहुतेक प्रौढांसाठी 7-9 तासांची झोप योग्य असू शकते. परंतु या वर्षी नेचर मासिकात प्रकाशित झालेल्या सुमारे पाच लाख लोकांच्या आकडेवारीचे विश्लेषण करणाऱ्या एका अभ्यासात, शास्त्रज्ञांनी शरीरातील विविध अवयवांचे ‘जैविक वय’ आणि झोपेचा संबंध समजून घेण्याचा प्रयत्न केला. निकालांमध्ये असे आढळले की, मेंदू, फुफ्फुसे, यकृत आणि त्वचा यासह अनेक अवयवांसाठी सर्वात अनुकूल झोपेचा कालावधी सुमारे साडेसहा ते साडेसात तासांच्या दरम्यान असू शकतो. महिलांसाठी साडेसहा तास ते 7 तास 48 मिनिटे, तर पुरुषांसाठी 6 तास 24 मिनिटे ते 7 तास 42 मिनिटे झोप सर्वात योग्य असू शकते. घड्याळाचे नाही, आपल्या शरीराचे ऐका; तासांची संख्या मोजू नका झोपेचे तज्ज्ञ म्हणतात की, फक्त तासांच्या संख्येवर लक्ष केंद्रित करणे पुरेसे नाही. सर्वात चांगला सल्ला हाच आहे की, घड्याळाकडे नाही तर आपल्या शरीराचे ऐका. सकाळी उठल्यावर जर तुम्हाला ताजेतवाने आणि उत्साही वाटत असेल, तर शक्य आहे की तुमची झोप तुमच्यासाठी पुरेशी आहे. सहा ते आठ तासांचे लक्ष्य चांगले मानले जाऊ शकते, पण प्रत्येक रात्री एखाद्या विशिष्ट संख्येला गाठण्याची चिंता करणे कदाचित चांगल्या झोपेचा सर्वात मोठा शत्रू आहे.