मुलगा पुस्तकांना हातदेखील लावत नाही:नेहमी मोबाइल, लॅपटॉप किंवा टीव्ही पाहतो, त्याच्यामध्ये वाचनाची सवय कशी विकसित करावी

प्रश्न- मी नवी दिल्लीहून आहे. माझा 12 वर्षांचा मुलगा आहे. त्याचे पुस्तके वाचण्यात मन लागत नाही. तो अभ्यासात चांगला आहे. तो कसेतरी आपले गृहपाठ आणि अभ्यासक्रम पूर्ण करतो. पण तो मोकळ्या वेळेत गोष्टींची पुस्तके, कॉमिक्स किंवा ज्ञानवर्धक पुस्तके वाचण्याऐवजी मोबाईल किंवा इतर स्क्रीनवर जास्त वेळ घालवतो. मला वाटते की, त्याच्यामध्ये वाचनाची सवय वाढावी. यासाठी मी काय करावे? तज्ञ: डॉ. अमिता श्रृंगी, मानसशास्त्रज्ञ, कुटुंब आणि बाल समुपदेशक, जयपूर उत्तर- प्रश्न विचारल्याबद्दल धन्यवाद. आजच्या काळात मुलांच्या अभ्यासासाठी डिजिटल उपकरणांचा वापर होतो. यामुळे अनेक मुलांचे लक्ष केंद्रित करण्याची क्षमता (एकाग्रता) प्रभावित होते. खरं तर, सतत बदलणारी सामग्री त्यांच्या मेंदूला त्वरित उत्तेजित करते. तर, पुस्तक वाचण्यासाठी संयम आणि एकाग्रतेची आवश्यकता असते. अशा परिस्थितीत, बराच वेळ एकाच ठिकाणी बसून पुस्तक वाचणे आजच्या मुलांसाठी आव्हानात्मक आहे. येथे एक महत्त्वाची गोष्ट समजून घेणे आवश्यक आहे की कोणत्याही मुलामध्ये जबरदस्तीने वाचण्याची सवय लावली जाऊ शकत नाही. पुस्तकांशी प्रेम हळूहळू विकसित होते. तुमचा मुलगा आधीपासूनच अभ्यासात चांगला आहे. याचा अर्थ त्याच्यात शिकण्याची कौशल्ये आणि शिस्त आहे. आता फक्त मुलामध्ये वाचनाची सवय विकसित करण्याची गरज आहे. मुले पुस्तकांपासून दूर का पळतात? यामागे अनेक कारणे एकाच वेळी काम करतात. जसे की- चला, आता मुलांमध्ये वाचनाची सवय कशी विकसित करावी यावर सविस्तर चर्चा करूया. अभ्यासाला मजेदार बनवा मुलाला पुस्तके वाचण्यासाठी वारंवार जबरदस्ती करण्याऐवजी, त्याला एक मजेदार अनुभव द्या. त्याच्या वयानुसार आणि आवडीनुसार कथांची पुस्तके, कॉमिक्स किंवा चित्रांची पुस्तके निवडा. वाचताना मुलाला साथ द्या, पात्रांचे आवाज काढा, कथेवर चर्चा करा किंवा त्याला विचारा की कथेत पुढे काय होऊ शकते. जेव्हा अभ्यास एक खेळ किंवा मनोरंजक क्रियाकलाप वाटेल, तेव्हा मुलाची पुस्तकांमध्ये आवड आपोआप वाढू लागेल. अनेक पालक मुलाला म्हणतात- “जोपर्यंत पुस्तक वाचणार नाहीस, तोपर्यंत टीव्ही बघायला मिळणार नाही.” अशा परिस्थितीत पुस्तक शिक्षेसारखे वाटू लागते. मुलाच्या आवडीला महत्त्व द्या प्रत्येक मुलाला गोष्टींची पुस्तकेच आवडतील असे नाही. काही मुलांना- जर मुलाला त्याच्या आवडीचे पुस्तक वाचायला मिळाले, तर येथूनच त्याच्या वाचनाच्या सवयीची सुरुवात होते. ‘वाचनाची वेळ’ निश्चित करा मुले तेच करतात, जे ते घरात पाहतात. जर पालक मोकळ्या वेळेत मोबाईल पाहत असतील, तर मुलेही तेच करतील. म्हणून, दररोज अशी वेळ निश्चित करा, जेव्हा घरातील सर्व लोक 15-20 मिनिटे एखादे पुस्तक, मासिक किंवा वर्तमानपत्र वाचतील. यामुळे मुलांमध्ये वाचनाची सवय विकसित होईल. त्याचबरोबर ग्राफिकमध्ये दिलेल्या काही गोष्टींची विशेष काळजी घ्या- मुलाला कथेसंबंधी प्रश्न विचारा अनेकदा पालक मुलाला फक्त हे विचारतात- “किती पाने वाचली?” याऐवजी त्याला काही प्रश्न विचारा. जसे की- अशा संवादांमुळे मुलाची कल्पनाशक्ती, भाषा आणि विचार करण्याची क्षमता वाढते. त्याला असे वाटते की, पुस्तक वाचण्यासोबतच विचार करण्याचे आणि अनुभवण्याचे माध्यम देखील आहे. स्क्रीन टाइम कमी करण्याचे मार्ग आजच्या काळात मुलांना स्क्रीनपासून पूर्णपणे दूर ठेवणे शक्य नाही. त्यामुळे स्क्रीन काढून टाकणे हे ध्येय नसावे, तर तिचा ‘संतुलित वापर शिकवणे’ हे असावे. पुस्तकांना बक्षीस बनवू नका. अनेकदा पालक म्हणतात- सुरुवातीला याचा फायदा दिसू शकतो. पण हळूहळू मूल फक्त बक्षीसासाठी वाचू लागते. त्याऐवजी, त्याच्या प्रयत्नांचे आणि आवडीचे कौतुक करणे चांगले राहील. जसे- यामुळे वाचण्याची आंतरिक प्रेरणा मिळते. पालकांच्या चुका वाचनाची सवय विकसित करण्याच्या प्रयत्नात अनेकदा पालक काही अशा चुका करतात, ज्यामुळे मूल पुस्तकांपासून दूर जाऊ लागते. सर्व चुका ग्राफिकमध्ये पाहा- जर मुलाचे अभ्यासात अजिबात मन लागत नसेल, तर एखाद्या विशेष शिक्षक (स्पेशल एज्युकेटर) किंवा बाल मानसशास्त्रज्ञाचा (चाइल्ड सायकॉलॉजिस्ट) सल्ला घेणे चांगले आहे. बऱ्याचदा यामागे आवडीचा अभाव नसून, इतर अनेक कारणे असू शकतात. शेवटी मी हेच सांगेन की वाचनाची सवय एका दिवसात विकसित होत नाही. ती लहान-लहान अनुभवांनी, योग्य वातावरण आणि सततच्या प्रोत्साहनाने तयार होते. मुलांना पुस्तकांवर प्रेम करण्यासाठी त्यांना सर्वात आधी हे जाणवले पाहिजे की अभ्यास केवळ परीक्षेच्या तयारीसाठी नाही, तर जगाला जाणून घेण्याचा एक उत्तम मार्ग आहे. लक्षात ठेवा, मुले पुस्तके तेव्हाच वाचतात, जेव्हा घरात पुस्तकांना महत्त्व दिले जाते. जर तुम्ही संयम ठेवला, स्वतः उदाहरण बनलात आणि मुलाच्या आवडीचा आदर केला, तर हळूहळू पुस्तके देखील त्याच्या आयुष्याचा नैसर्गिक भाग बनू शकतात.