प्रसिद्ध कार्डिओथोरेसिक सर्जन आणि माधुरी दीक्षित यांचे पती डॉ. श्रीराम नेने यांचे पहिले पुस्तक ‘21 डेज टू गुड हेल्थ’ १० ऑक्टोबर रोजी प्रकाशित झाले. या पुस्तकात त्यांनी निरोगी राहण्याचे सोपे मार्ग सांगितले आहेत. दैनिक दिव्य मराठीशी विशेष बातचीत करताना डॉ. नेने यांनी आहार, व्यायाम, झोप आणि तणावाशी संबंधित अनेक प्रश्नांची उत्तरे दिली. छोट्या-छोट्या चांगल्या सवयी दीर्घकाळ निरोगी राहण्यास कशा मदत करू शकतात, हे त्यांनी सांगितले. या मुलाखतीत त्यांनी पत्नी माधुरी दीक्षित यांच्या फिटनेसच्या सवयी आणि आरोग्याशी संबंधित चुकीच्या माहितीवरही भाष्य केले. प्रश्न: तुमचे ‘21 डेज टू गुड हेल्थ’ हे पुस्तक लिहिण्याची कल्पना कशी सुचली? उत्तर: हृदय शल्यचिकित्सक म्हणून मी अनेक रुग्णांना आयुष्याच्या शेवटच्या क्षणी माझ्याकडे येताना पाहिले आहे. काही मिलिमीटर आणि मिलिसेकंदांच्या फरकाने आम्ही त्यांचे प्राण वाचवतो. परंतु २०-३० वर्षांच्या खराब जीवनशैलीचा परिणाम लगेच दुरुस्त करू शकत नाही. तेव्हाच मला जाणवले की लोकांना आजाराची वेळ येण्यापूर्वीच चांगल्या सवयी शिकवल्या पाहिजेत. याच विचारातून हे पुस्तक लिहिण्याची प्रेरणा मिळाली. प्रश्न: २१ दिवस चांगल्या सवयी अंगीकारल्याने आयुष्यभर आरोग्य चांगले राहू शकते का? उत्तर: १९६० च्या दशकात प्लास्टिक सर्जन मॅक्सवेल माल्ट्झ यांनी बदल घडवून आणण्यासाठी २१ दिवस लागतात असे सांगितले होते. नव्या आकडेवारीनुसार, नव्या सवयी पूर्णपणे अंगीकारण्यासाठी ५६ ते ६६ दिवस लागू शकतात. मात्र, सर्वांत महत्त्वाचे म्हणजे सातत्याने प्रयत्न करत राहणे. पुस्तकात मी आरोग्याचे पाच आधार सांगितले आहेत—आहार, शारीरिक हालचाल, झोप, ताणतणाव आणि विचारसरणी, तसेच लोकांशी जोडलेपणा व जीवनाचा उद्देश. हे आपल्या दैनंदिन जीवनाचा भाग बनवले, तर मोठा बदल घडू शकतो. प्रश्न: सोशल मीडियावर आरोग्याशी संबंधित इतकी माहिती उपलब्ध आहे. काय बरोबर आहे आणि काय चुकीचे, हे कसे ओळखावे? उत्तर: महामारीच्या काळात मी पाहिले की कोणतेही विशेष ज्ञान नसतानाही लोक स्वतःला तज्ज्ञ म्हणवू लागले होते. त्यामुळे माहिती कोण देत आहे आणि त्यामागे योग्य संशोधन आहे की नाही, हे पाहणे महत्त्वाचे आहे. अनेक इन्फ्लुएन्सर्स ठोस आकडेवारीशिवाय दावे करतात. काही गोष्टींची चाचणी केवळ उंदरांवर झालेली असते, मात्र त्या मानवांसाठीही योग्य असल्याचे सांगितले जाते. हेही पाहिले पाहिजे की एखाद्या उद्योगाच्या फायद्यासाठी तर हे संशोधन केले गेलेले नाही ना. माहितीचा स्रोत तपासा आणि त्यामागील आकडेवारी समजून घ्या. एआयकडून मिळालेली माहितीही पडताळणी न करता खरी मानू नये. प्रश्न: भारतातील बदलती जीवनशैली आणि आहाराबाबत तुम्हाला सर्वाधिक चिंता कोणत्या गोष्टीची वाटते? उत्तर: आहार सर्वांत महत्त्वाचा आहे. आपण कृषीप्रधान समाजातून औद्योगिक समाजाकडे वाटचाल केली आहे. तिथे जास्त कॅलरी असलेले अन्न सहज उपलब्ध होते. दुसरीकडे, आपल्या शारीरिक हालचाली कमी झाल्या आहेत. तुम्ही एक तास जिममध्ये व्यायाम केला, पण उरलेले साडेअकरा तास बसून राहिलात, तर केवळ व्यायाम पुरेसा ठरणार नाही. दिवसभरातील हालचाली आणि आहार, या दोन्हीकडे लक्ष देणे आवश्यक आहे. प्रश्न: चांगल्या आरोग्यासाठी आहार आणि व्यायामाव्यतिरिक्त आणखी काय आवश्यक आहे? उत्तर: चांगली झोप, मानसिक शांतता आणि तणावावर नियंत्रण हेदेखील तितकेच आवश्यक आहे. फोन, ओटीटी आणि सोशल मीडिया आपला बराच वेळ घेतात. आपण काही काळ त्यांच्यापासून दूर राहिले पाहिजे. मुलेही मोठ्यांकडे पाहून शिकतात. आज रेस्टॉरंटमध्येही लोक फोनमध्येच व्यस्त असतात. कधी तरी एक तास फोन बाजूला ठेवून कुटुंबासोबत वेळ घालवा. मी जिममध्ये एक तासासाठी माझा फोन बंद ठेवतो, जेणेकरून शांतपणे व्यायाम करू शकेन. प्रश्न: माधुरी दीक्षितची सर्वात चांगली आरोग्य आणि फिटनेसची सवय कोणती आहे? उत्तर: ती खूप शिस्तप्रिय आहे. मला तिची नृत्य करण्याची सवय सर्वात चांगली वाटते. तिला नृत्याचा आनंद मिळतो. तिच्यासाठी हा शारीरिक हालचालींसोबतच सामाजिक आणि आध्यात्मिक अनुभवही आहे. तुम्हाला आवडणारा असा व्यायामप्रकार सापडला, तर तो सातत्याने करणे सोपे जाते. ती आहाराबाबतही शिस्तप्रिय आहे आणि चीट मीलदरम्यानही खाण्याच्या प्रमाणाची काळजी घेते. प्रश्न: घरात जास्त कडक कोण आहे, तुम्ही की माधुरी? उत्तर: मुलांच्या बाबतीत मी जास्त कडक आहे, तर आरोग्याच्या बाबतीत माधुरी जास्त कडक आहे. प्रश्न: माधुरीने तुमचे पुस्तक वाचले आहे का? तिचे काय म्हणणे होते? उत्तर: तिला पुस्तक खूप आवडले. तिने सांगितले की, ते समजून घेणे सोपे आहे आणि ते लोकांचे जीवन बदलू शकते. आम्ही पुस्तकासाठी काही लोकांकडून प्रतिक्रिया मागत होतो. मात्र पक्षपात वाटू नये म्हणून आम्ही जाणीवपूर्वक तिला विचारले नाही. ती स्वतः म्हणाली की, ती मला जवळपास ३० वर्षांपासून ओळखते आणि तिला या पुस्तकाबद्दल लिहायचे आहे. तिने त्यातील अनेक टिप्सही अंगीकारल्या आहेत. प्रश्न: माधुरीला २१ दिवसांचे कोणते आव्हान द्याल? आणि ती तुम्हाला कोणते आव्हान देऊ शकते? उत्तर: पुस्तक छोटे-छोट्या भागांमध्ये विभागले आहे, जेणेकरून कोणीही एका दिवसात सगळे बदलण्याचा प्रयत्न करू नये. दररोज एक प्रकरण वाचा आणि त्यात दिलेल्या सूचनांवर काम करा. सातव्या दिवशी स्वतःचे मूल्यमापन करा, त्यानंतर १४व्या आणि २१व्या दिवशीही आपली प्रगती तपासा. २१ दिवस ही केवळ सुरुवात आहे. माझा उद्देश असा आहे की, लोकांनी वेळेत चांगल्या सवयी अंगीकाराव्यात, जेणेकरून भविष्यात त्यांना ऑपरेशन टेबलपर्यंत पोहोचण्याची वेळ येऊ नये. प्रश्न: तुमच्या पुस्तकातील कोणते प्रकरण प्रत्येक जोडप्याने वाचायला हवे? उत्तर: निरोगी झोप. चांगली झोप घेतल्याने तुम्ही ताजेतवाने राहता आणि एकमेकांवर कमी चिडता. प्रश्न: माधुरीची कोणती सवय तुम्हाला अंगीकारायला आवडेल? उत्तर: त्या नेहमी सकारात्मक असतात आणि खूप लक्षपूर्वक ऐकतात. त्यांच्यासारखे कोणीही ऐकत नाही. प्रश्न: तुमची स्वतःची अशी काही अनारोग्यदायी सवय आहे का? उत्तर: मला खाण्याची खूप आवड आहे, पण काळानुसार काय योग्य आहे आणि काय नाही, हे मी शिकलो आहे. अडीच वर्षांपूर्वी मी व्हीगन झालो. प्रश्न: आरोग्याच्या बाबतीत तुम्ही स्वतःला १० पैकी किती गुण द्याल? उत्तर: आता तर ११! माझे २१ किलो वजन कमी झाले आहे. मी आठवड्यातून सहा दिवस व्यायाम करतो, कमी कॅलरी घेतो आणि माझे ॲब्सही आहेत. पण केवळ बाहेरून आपण कसे दिसतो, याला महत्त्व नाही. आजाराने तुम्हाला भाग पाडण्यापूर्वी स्वतःच्या आरोग्याची काळजी घ्या. प्रश्न: आजकाल लोकांमध्ये ॲॅब्स बनवण्याची क्रेझ आहे. हे आरोग्यासाठी आवश्यक आहे का? उत्तर: ॲब्स हे अंतिम ध्येय नाही. तेही शरीरातील एक स्नायू आहेत. शरीरातील चरबी कमी झाल्यावर ते दिसू लागतात. केवळ वजन आणि बीएमआय पाहून आरोग्याचा अंदाज लावू नये. तुम्ही दोन मजले जिना चढू शकता की नाही, तुमच्यात किती ताकद आहे, तुम्ही किती धावू शकता आणि शरीराचा समतोल कसा आहे, हेही पाहणे आवश्यक आहे. वयाच्या ५०व्या वर्षापर्यंत हृदयाचे आरोग्य, चालण्याची क्षमता, समतोल, लवचिकता आणि ताकद टिकवून ठेवणे आवश्यक आहे. आपण बँक आणि शेअर बाजारात गुंतवणूक करतो. पण आपल्या शरीरात किती गुंतवणूक करतो? दीर्घायुष्यापेक्षा निरोगी आयुष्य जगणे अधिक महत्त्वाचे आहे. प्रश्न: तुमचे पुस्तक वाचणाऱ्यांसाठी सर्वात मोठा संदेश काय आहे? उत्तर: २१ दिवस तुमचे आयुष्य बदलण्याची सुरुवात ठरू शकतात. कदाचित तुमच्यात लगेच फरक दिसणार नाही, पण चांगल्या सवयी आत्मसात करून त्या आयुष्यभर अंगीकारता येतात. प्रत्येक व्यक्तीचे शरीर वेगळे असते, त्यामुळे आपल्या गरजा समजून घेणे आवश्यक आहे. भारतात हृदयरोग आणि मधुमेहाचा वाढता भार ही चिंतेची बाब आहे. आरोग्य ही चैनीची गोष्ट नाही. लोकांमध्ये जागरूकता निर्माण करणे आणि त्यांना आपल्या आरोग्याशी संबंधित योग्य निर्णय घेण्यास सक्षम बनवणे आवश्यक आहे. रॅपिड फायर राउंड प्रश्न: माधुरीसोबत डान्स की वर्कआउट? उत्तर: दोन्ही, पण नृत्य. प्रश्न: चांगली झोप की रोजचा व्यायाम? उत्तर: दोन्ही आवश्यक आहेत. यापैकी एकाची निवड करण्याची गरजच का आहे? प्रश्न: आरोग्यदायी रात्रीचे जेवण की माधुरीसोबत चीट मील? उत्तर: कधीतरी चीट मील चालते, पण जास्त नाही. आरोग्यदायी खाण्याची सवय लागली की तेही चविष्ट बनवता येते.