ही 1960 च्या दशकातील गोष्ट आहे. एक सडपातळ मुलगा होता. त्याला अभिनेता बनण्यासाठी मुंबईला जायचे होते. एके दिवशी त्याच्या एका मित्राच्या मैत्रिणीचे पत्र आले की, मुंबईला ये, माझे वडील चित्रपटांमध्ये कॅरेक्टर आर्टिस्ट आहेत, ते तुला मदत करतील. त्यानंतर तो मुंबईला निघाला. मात्र, ज्या मुलीच्या भरवशावर तो मुंबईला पोहोचला, ती स्वतः खूप साधे जीवन जगत होती. त्यानंतर त्याने काही दिवस नातेवाईकांच्या घरी काढले, मग तिथूनही त्याला जावे लागले. जेव्हा खिसा रिकामा झाला, तेव्हा त्याने जरीच्या कारखान्याच्या हॉलमध्ये रात्री काढल्या. जिथे तो तीस-चाळीस लोकांसोबत जमिनीवर झोपला. अनेकदा त्याने लोकल ट्रेनमध्ये विनातिकीट प्रवास केला. नंतर हाच मुलगा पुढे जाऊन भारतीय सिनेमातील सर्वात उत्कृष्ट अभिनेत्यांपैकी एक बनला. स्पर्श, मासूम, सरफरोश, ए वेड्नेसडे आणि इश्किया यांसारख्या अनेक चित्रपटांमध्ये त्याने आपल्या दमदार अभिनयाने प्रेक्षकांची मने जिंकली. होय, आम्ही नसीरुद्दीन शाह यांच्याबद्दल बोलत आहोत. आज त्यांच्या 76 व्या वाढदिवसानिमित्त, त्यांच्या आयुष्याशी संबंधित काही अनपेक्षित किस्से जाणून घेऊया. 16 वर्षांच्या वयात घर सोडून मुंबईला गेले नसीरुद्दीन शाह त्यांच्या ‘अँड देन वन डे’ या आत्मचरित्रात लिहितात की, दहावीची परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यावर त्यांना असे वाटले की आयुष्यातील सर्वात कठीण टप्पा मागे राहिला आहे. त्यांच्या वडिलांची इच्छा होती की त्यांनी डॉक्टर व्हावे, अधिकारी व्हावे किंवा सैन्यात जावे. नॅशनल डिफेन्स अकादमीचा फॉर्मही भरून घेण्यात आला होता. पण नसीरुद्दीन शाह यांच्या मनात एकच स्वप्न होते – अभिनेता बनण्याचे आणि ते स्वप्न मुंबईला जाऊनच पूर्ण होऊ शकत होते. कॉलेजमध्ये प्रवेश तर मिळाला, पण वर्गापेक्षा जास्त वेळ ते चित्रपटगृहांमध्ये घालवत असत. फीसचे पैसेही चित्रपटांवर खर्च होऊ लागले. याच दरम्यान त्यांनी मुंबईत राहणाऱ्या त्यांच्या एका मित्राच्या मैत्रिणीला पत्र लिहिले, जिचे वडील चित्रपटांमध्ये कॅरेक्टर आर्टिस्ट होते. तिचे उत्तर आले, ‘मुंबईला ये, बाबा तुला मदत करतील.’ बस, एवढे ऐकताच नसीरुद्दीन यांनी फीसच्या पैशातून ट्रेनचे तिकीट खरेदी केले, घड्याळ आणि सायकल विकण्याची योजना आखली आणि खिशात सुमारे पाचशे रुपये घेऊन मुंबईसाठी निघाले. मात्र, ज्या मुलीच्या कुटुंबाच्या भरवशावर ते मुंबईत आले होते, तीच अत्यंत साधे जीवन जगत होती. त्यानंतर काही दिवस ते नातेवाईकांच्या घरी राहिले, पण जेव्हा सगळ्यांना समजले की हा मुलगा परत जाणार नाही, तेव्हा तेथून निघून गेले आणि एका जरी भरतकाम कारखान्याच्या मोठ्या हॉलमध्ये राहू लागले. रात्री तिथेच तीस-चाळीस लोक जमिनीवर झोपत असत. या काळात त्यांनी वेटर बनण्याचा प्रयत्न केला आणि ताज हॉटेलमध्ये बेलबॉयच्या नोकरीसाठी अर्ज केला, पण प्रत्येक ठिकाणी निराशाच पदरी पडली. मग एके दिवशी एक दलाल त्यांना चित्रपटांमध्ये अतिरिक्त कलाकार म्हणून काम मिळवून देण्यासाठी घेऊन गेला. मानधन फक्त साडेसात रुपये होते. चित्रपट ‘अमन’ होता, ज्यात राजेंद्र कुमार मुख्य भूमिकेत होते. अंत्ययात्रेच्या दृश्यात नसीरुद्दीनही गर्दीचा भाग बनले. कॅमेऱ्यासमोर उभे राहून त्यांना वाटले की त्यांचे स्वप्न पूर्ण झाले आहे. चित्रपट प्रदर्शित झाल्यावर ते हसत हसत म्हणायचे, “मित्रांनो, चित्रपटात आणखीही दृश्ये होती, पण ती कापली गेली कारण माझा अभिनय खूप चांगला होता.”
दिलीप कुमार यांनी चित्रपटांपासून दूर राहण्याचा सल्ला दिला घरातून न सांगता मुंबईत आलेले नसीरुद्दीन शाह एके दिवशी पामपोश रेस्टॉरंटबाहेर फुटपाथवर बसले होते. तेव्हाच एक लांब, चकचकीत राखाडी रंगाची लिमोझिन त्यांच्यासमोर येऊन थांबली. मागील दार उघडले आणि उंच टाचांच्या सँडल घातलेली एक महिला खाली उतरली. तिने विचारले, ‘तुझे नाव नसीर आहे का?’ शाह यांनी आश्चर्याने मान हलवली. त्या महिलेने वेळ न घालवता त्यांना गाडीच्या पुढच्या सीटवर बसण्याची खूण केली. थोड्या वेळाने त्यांनी त्या महिलेला ओळखले. त्या होत्या सईदा खान, दिलीप कुमार यांच्या सर्वात धाकट्या बहीण. तेव्हा नसीरुद्दीन शाह यांना समजले की त्यांना कसे शोधून काढले गेले. त्यांचे वडील अजमेरमधील त्या सुफी दर्ग्याचे प्रशासक होते, जिथे दिलीप कुमार यांची दुसरी बहीण सकीना नेहमी येत असे. दोन महिने त्यांचा काहीच पत्ता न लागल्याने, शेवटी वडिलांनी त्यांच्याशी संपर्क साधला आणि एका जुन्या ओळखीच्या आधारावर दिलीप कुमार यांचे कुटुंब शाह यांच्यापर्यंत पोहोचले होते. कार दिलीप कुमार यांच्या बंगल्यात दाखल झाली. वर नेऊन त्यांची भेट सकीनाशी करून देण्यात आली. अजमेरमध्ये ते त्यांना आधी भेटले होते, पण यावेळी सकीना खूप नाराज होत्या. त्यांच्यासमोर ते रडले आणि माफी मागू लागले. अखेर त्यांनी घरी परतण्याची संमती दिली. बंगल्याच्या तळघरात त्यांना राहण्याची जागा देण्यात आली. खोली साधी होती, पण खाण्यापिण्याची आणि आंघोळीची पूर्ण व्यवस्था होती. एके दिवशी त्यांची भेट स्वतः दिलीप कुमार यांच्याशी झाली. शाह यांना त्यांच्याकडून काम मागायचे होते, पण ते हिंमत गोळा करण्यापूर्वीच दिलीप कुमार यांनी त्यांना समजावले की, चांगल्या कुटुंबातील मुलांनी चित्रपटसृष्टीत येऊ नये. काही दिवसांनी दिलीप कुमार यांच्या कुटुंबाने शाह यांना मेरठला पाठवले. लल्लनटॉपला दिलेल्या मुलाखतीत नसीरुद्दीन शाह यांनी सांगितले होते की, दिलीप कुमार त्यांना म्हणाले, ‘चांगल्या घरातील मुलांनी चित्रपटांमध्ये येऊ नये,’ तेव्हा त्यांना दिलीप कुमार यांना विचारायचे होते की, ‘जर असे असेल, तर तुम्ही स्वतः या इंडस्ट्रीत का आलात? तुम्हीही तर एका चांगल्या आणि प्रतिष्ठित कुटुंबातून होतात.’ मात्र, त्यांची तसे बोलण्याची हिंमत झाली नाही. 34 वर्षांच्या पाकिस्तानी महिलेशी गुपचूप लग्न केले नसीरुद्दीन शाह यांचे पहिले लग्न परवीन मुराद उर्फ मनारा सीकरी यांच्याशी झाले होते. त्यांची भेट अलिगढ मुस्लिम विद्यापीठात झाली होती. परवीन पाकिस्तानच्या नागरिक होत्या आणि एमबीबीएसच्या शेवटच्या वर्षाची विद्यार्थिनी होत्या. वयाने त्या नसीरुद्दीन यांच्यापेक्षा 14-15 वर्षांनी मोठ्या होत्या. लहानपणापासून कराचीत वाढलेल्या आणि त्यांच्या आईकडे अलिगढला आल्या होत्या. शिक्षणाच्या निमित्ताने त्या भारतातच थांबत गेल्या. त्या दोघांची मैत्री खूप लवकर एका घट्ट नात्यात बदलली. हळूहळू नसीरुद्दीनने आपल्या विद्यापीठाच्या वसतिगृहापेक्षा जास्त वेळ परवीन आणि तिच्या आईच्या घरी घालवायला सुरुवात केली. हा असा काळ होता, जेव्हा भारत-पाकिस्तानचे संबंध तणावपूर्ण होते. परवीनचा विद्यार्थी व्हिसा संपणार होता. तिने भारत सोडला असता, तर कदाचित ती पुन्हा परत येऊ शकली नसती. भारतीय नागरिकत्व मिळवण्याचा सर्वात सोपा मार्ग लग्न हा होता. त्यानंतर 1 नोव्हेंबर 1969 रोजी त्या दोघांनी गुपचूप लग्न केले. या निकाहमध्ये फक्त दोन महिला साक्षीदार होत्या – परवीनची आई आणि तिच्या एका प्राध्यापक मित्राची पत्नी. नसीरुद्दीनच्या कुटुंबातील कोणताही सदस्य उपस्थित नव्हता, पण अलीगढसारख्या शहरात कोणतेही रहस्य जास्त दिवस लपून राहू शकत नाही. काही दिवसांतच ही बातमी संपूर्ण विद्यापीठात पसरली. मग ही गोष्ट मेरठ आणि सरधनापर्यंत पोहोचली, जिथे नसीरुद्दीनचे कुटुंब राहत होते. त्यांच्या वडिलांना जेव्हा मुलाच्या लग्नाची बातमी कळली, तेव्हा त्यांना मोठा धक्का बसला. त्यांनी मुलाला पत्र लिहून त्याला भोळा आणि मूर्ख असेही म्हटले. आईने वेदनादायक शब्दांत विचारले, ‘तू आम्हाला सांगितले असतेस, तर आम्ही नकार दिला असता का?’ मुलीच्या जन्मावर आनंदी होण्याऐवजी निराश झाले 1969 साल होतं. नसीरुद्दीन शाह यांनी नुकतंच नॅशनल स्कूल ऑफ ड्रामा (NSD) मध्ये प्रवेश घेतला होता. तेव्हाच एका सकाळी त्यांना हॉस्टेलमध्ये एक तार मिळाली, ‘परवीनला प्रसूती कळा सुरू झाल्या आहेत.’ ते वेळ न घालवता दिल्लीहून अलीगढला जाणाऱ्या पहिल्या बसमध्ये बसले. दुपारच्या सुमारास ते रुग्णालयात पोहोचले तेव्हा बाहेर परवीनची आई उभ्या होत्या. त्या हसून म्हणाल्या, ‘सकाळी सहा वाजता मुलगी झाली आहे.’ नसीरुद्दीन शाह यांनी त्यांच्या आत्मचरित्रात कबूल केलं आहे की, त्या क्षणी ते आनंदी नव्हते. त्यांना मुलाची अपेक्षा होती. त्यांनी मनातल्या मनात एका मुलाची कल्पना केली होती, ज्याला ते क्रिकेट खेळायला शिकवतील, बंदूक चालवायला शिकवतील आणि आपल्यासारखं बनवतील. मुलीची बातमी ऐकताच ते खूप निराश झाले. त्यांना भीती होती की मित्र त्यांची चेष्टा करतील. त्याच वेळी, मुलीच्या जन्मानंतर काही काळानंतरच नसीरुद्दीन शाह आणि परवीन मुराद यांच्या नात्यात दुरावा आला. परिस्थिती अशी निर्माण झाली की दोघांनी वेगळे होण्याचा निर्णय घेतला. वेगळे झाल्यानंतर परवीन मुलगी हिबाला घेऊन आधी लंडनला आणि नंतर इराणला गेल्या. नंतर हिबा शाह सुमारे 12 वर्षांची झाली, तेव्हा ती आपल्या वडिलांकडे परत आली. वडिलांच्या कबरीसमोर मनातील गोष्टी सांगितल्या नसीरुद्दीन शाह यांना त्यांच्या वडिलांचे निधन झाल्याची आणि त्यांना आज मेरठच्या सरधना येथे दफन केले जाणार असल्याची बातमी मिळाली, तेव्हा त्यांच्याकडे दिल्लीला जाण्यासाठी पैसे नव्हते. त्यांनी रत्ना पाठककडून 500 रुपये उधार घेतले आणि विमानतळावर पोहोचले, पण सर्व विमाने भरलेली होती. त्यांना सल्ला देण्यात आला होता की वडिलांच्या निधनाची तार दाखवल्यास आपत्कालीन सीट मिळू शकते, पण काउंटरवरील कर्मचाऱ्याच्या उद्धट वागणुकीमुळे त्यांनी कोणाचीही मदत मागितली नाही आणि परत आले. अशा प्रकारे ते त्यांच्या वडिलांच्या अंतिम निरोपात सहभागी होऊ शकले नाहीत. नंतर जेव्हा नसीरुद्दीन शाह सरधना येथे पोहोचले, तेव्हा वडिलांच्या कबरीवर बसून त्यांनी आपल्या मनातील सर्व गोष्टी सांगितल्या, ज्या ते त्यांच्या हयातीत कधीच सांगू शकले नव्हते. त्यांनी सांगितले की त्यांनी एक नवीन चित्रपट केला आहे, ज्यात त्यांनी एका हिंदू पुजाऱ्याची भूमिका साकारली आहे. आता ते 1857 च्या एका बंडखोराची भूमिका साकारणार आहेत. त्यांनी हे देखील सांगितले की त्यांना रत्नावर प्रेम झाले आहे आणि आता त्यांची कमाई देखील पूर्वीपेक्षा चांगली आहे. नसीरुद्दीन शाह यांना वाटले की त्यांचे वडील त्यांचे प्रत्येक शब्द ऐकत आहेत. आईने विचारले होते – रत्ना धर्म बदलणार का? नसीरुद्दीन शाह आणि रत्ना पाठक यांचे लग्न 1 एप्रिल 1982 रोजी रत्नाच्या आईच्या घरी एका साध्या नोंदणीकृत विवाह सोहळ्याच्या रूपात झाले होते. त्या दोघांची भेट 1975 मध्ये ‘संभोग से संन्यास तक’ नावाच्या नाटकाच्या तालमीत झाली होती. नसीरुद्दीन शाह आणि रत्ना पाठक यांनी लग्नाचा निर्णय घेतला, तेव्हा नसीरुद्दीनने एके दिवशी धाडस करून आपल्या आईला सांगितले की आता त्यांना रत्नाशी लग्न करायचे आहे. आईने त्यांचे पूर्ण बोलणे ऐकले. मग खूप शांत स्वरात फक्त एक प्रश्न विचारला, ‘तू रत्नाला इस्लाम स्वीकारायला सांगणार का?’ ज्यावर नसीरुद्दीनने कोणत्याही संकोचाशिवाय उत्तर दिले, ‘नाही… मी त्यांना असे कधीच सांगणार नाही.’ त्यांनी स्पष्ट केले की, लग्न झाले, तर रत्ना तिची ओळख आणि तिचा धर्म यासह या नात्यात येईल. ते तिच्यावर कोणत्याही प्रकारचा दबाव टाकणार नाहीत. यानंतर त्यांची आई स्वतः रत्नाच्या घरी पोहोचली. त्यांनी रत्नाची आई आणि प्रसिद्ध अभिनेत्री दीना पाठक यांच्याकडे त्यांच्या मुलीचा हात मागितला. मित्र जसपालने मागून चाकू मारला नसीरुद्दीन शाह यांनी त्यांच्या आत्मचरित्रात सांगितले होते की, सन 1977 मध्ये ‘भूमिका’ चित्रपटाच्या चित्रीकरणादरम्यान त्यांचे मित्र राजेंद्र जसपाल यांनी त्यांच्यावर चाकूने हल्ला केला होता. असे सांगितले जाते की, जसपालने शाह यांच्या यशाचा आणि करिअरमध्ये मिळत असलेल्या यशाचा मत्सर केल्यामुळे त्यांच्यावर हल्ला केला होता. त्यावेळी नसीरुद्दीन शाह आणि ओम पुरी एका रेस्टॉरंटमध्ये जेवण करत होते. तेव्हा जसपाल तिथे पोहोचला आणि थोड्या वेळाने मागून नसीरुद्दीन शाह यांच्या पाठीवर चाकूने वार केला. ओम पुरी यांनी धाडस दाखवत जसपालला पुन्हा हल्ला करण्यापासून रोखले. यानंतर रेस्टॉरंटमध्ये गोंधळ उडाला आणि पोलिसांनी जसपालला अटक केली. शाह यांना रुग्णालयात दाखल करण्यात आले होते. दोन दिवस तुरुंगात राहिल्यानंतर जसपालला जामीन मिळाला होता. नंतर एके दिवशी जसपाल अचानक शाह यांच्या घरी पोहोचला, पण त्याने माफी मागितली नाही किंवा हल्ल्याबद्दल खेदही व्यक्त केला नाही. नंतर दोघे न्यायालयात पोहोचले, जिथे शाह यांनी त्याच्याविरुद्धचा खटला पुढे नेला नाही. यानंतर न्यायालयाने खटला बंद केला.
शाहरुख खानला कंटाळवाणा अभिनेता आणि अनुपम खेरला जोकर म्हटले नसीरुद्दीन शाह बॉलिवूडमधील मोजक्या कलाकारांपैकी एक आहेत, जे त्यांच्या स्पष्ट आणि धाडसी विधानांसाठी ओळखले जातात. त्यांनी वेळोवेळी अनेक अभिनेत्यांवर टीका केली आहे. त्यांनी शाहरुख खानला कंटाळवाणा अभिनेता तर राजेश खन्नाला मर्यादित आणि निकृष्ट अभिनेता म्हटले होते. त्याचबरोबर, शाह यांनी अनुपम खेर यांना जोकर देखील म्हटले होते, ज्याला अनुपम खेर यांनी प्रत्युत्तर देत उत्तर दिले होते. शाह एका मुलाखतीत खेर यांच्याबद्दल म्हणाले होते, अनुपम खेर यांच्यासारखे व्यक्ती खूपच बोलके राहिले आहेत. मला वाटत नाही की त्यांना गांभीर्याने घेण्याची गरज आहे. ते एक जोकर आहेत. NSD आणि FTII मधील त्यांचे अनेक समकालीन त्यांच्या खुशामतखोर स्वभावाची पुष्टी करू शकतात. हा त्यांच्या स्वभावातच आहे. ते स्वतःला यापासून वेगळे करू शकत नाहीत. याला उत्तर देताना अनुपम खेर म्हणाले होते, मी तुम्हाला आणि तुमच्या बोलण्याला अजिबात गांभीर्याने घेत नाही. मी कधी तुमची निंदा केली नाही किंवा तुम्हाला वाईट बोललो नाही, पण आता मला नक्कीच म्हणायचे आहे की तुम्ही तुमचे संपूर्ण आयुष्य, इतके यश मिळाल्यानंतरही, निराशेमध्ये घालवले आहे. तुम्ही दिलीप कुमार साहेब, अमिताभ बच्चन साहेब, राजेश खन्ना साहेब, शाहरुख खान आणि विराट कोहली यांसारख्या लोकांवरही टीका करू शकत असाल, तर मला खात्री आहे की मी देखील एका उत्कृष्ट कंपनीत आहे. यापैकी कोणीही तुमच्या बोलण्याला गांभीर्याने घेतले नाही, कारण आम्हा सर्वांना माहीत आहे की हे तुम्ही नाही, तर तुम्ही वर्षानुवर्षे ज्या पदार्थांचे सेवन करत आहात, त्यांचा परिणाम आहे. कदाचित याच कारणामुळे तुम्हाला योग्य आणि अयोग्य यातील फरक समजत नाही.
दरम्यान, अलीकडेच अनुपम खेर अयोध्येतील राम मंदिरासाठी देणगीशी संबंधित एका विधानामुळे ट्रोल झाले होते. याच दरम्यान, नसीरुद्दीन शाह यांचे विधान आणि त्याला अनुपम खेर यांनी दिलेली प्रतिक्रिया असलेले दोन्ही जुने व्हिडिओ पुन्हा व्हायरल झाले. यानंतर अनुपम खेर यांनी सांगितले की, काही महिन्यांपूर्वी दोघांनीही आपापले मतभेद विसरून एकमेकांना मिठी मारली होती.
