जागतिक अर्थव्यवस्थेला बसणार मोठा फटका? मंडे मार्केट उघडण्यापूर्वी इराण-अमेरिका संघर्षाचा थरार!

अण्वस्त्र सज्ज इराण? ट्रम्प यांच्या हत्येचा कट की राजकीय स्टंट? जाणून घ्या पडद्यामागचे सत्यप्रस्तावना

सध्या जागतिक राजकारणात अमेरिका आणि इराण यांच्यातील संघर्ष एका अत्यंत संवेदनशील वळणावर येऊन ठेपला आहे. अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांची वक्तव्ये आणि इराणची त्याला मिळणारी आक्रमक उत्तरे यामुळे मध्यपूर्वेत युद्धाचे ढग दाटले आहेत. हा केवळ दोन देशांतील लष्करी संघर्ष नसून, त्यात आर्थिक नाकेबंदी, अण्वस्त्र स्पर्धा आणि जागतिक तेल व्यापारावर नियंत्रण मिळवण्याची चढाओढ स्पष्टपणे दिसून येत आहे.

ट्रम्प यांची विरोधाभासी विधाने आणि इराणची भूमिका: अमेरिकेचे राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प सध्या अशा गल्लीतल्या गुंडाप्रमाणे वागत आहेत, ज्याच्याकडे शक्ती कमी असली तरी तो ओरडून स्वतःचा धाक निर्माण करण्याचा प्रयत्न करतो. ट्रम्प एका बाजूला सोशल मीडियावर असा दावा करतात की, इराणवर डागण्यासाठी १००० मिसाईल्स तयार आहेत आणि गरज पडल्यास इराणला पूर्णपणे उद्ध्वस्त केले जाईल. मात्र, दुसऱ्याच क्षणी ते असेही ट्विट करतात की, इराणला चर्चेत रस असून आम्ही त्यांच्याशी संवाद साधत आहोत.

इराणने मात्र अमेरिकेचा हा दावा पूर्णपणे फेटाळून लावला आहे. इराणच्या अधिकृत सूत्रांनी स्पष्ट केले आहे की, त्यांना अमेरिकेसोबत कोणत्याही प्रकारच्या चर्चेत रस नाही. इतकेच नव्हे तर, आयतुल्ला खोमेनी यांचे पुत्र एका जाहीर भाषणात म्हणाले आहेत की, अमेरिकेसोबत कोणताही करार करणे ही इराणशी गद्दारी ठरेल; ही लढाई सुरूच राहिली पाहिजे. यावरून हे स्पष्ट होते की, इराणमध्ये एक मोठा गट असा आहे जो या संघर्षाचा आता आरपारचा निकाल लावण्याच्या मनस्थितीत आहे.

आर्थिक युद्ध आणि स्विफ्ट सिस्टिममधून बाहेर काढण्याचा प्रयत्न: अमेरिकेने केवळ लष्करीच नव्हे तर इराणवर प्रचंड आर्थिक दबाव निर्माण करण्याचे धोरण अवलंबले आहे. अमेरिकेचे ट्रेझरी सेक्रेटरी स्कॉट बेसेंट यांच्या ट्विटनुसार, इराणवर नवीन आर्थिक निर्बंध लादण्यात आले आहेत. इराणला आधीच आंतरराष्ट्रीय बँकिंग व्यवहारांसाठी वापरल्या जाणाऱ्या स्विफ्ट (Swift) सिस्टिममधून बाहेर ठेवण्यात आले आहे. यामुळे इराणमध्ये व्हिसा, मास्टरकार्ड किंवा अमेरिकन एक्सप्रेस यांसारखी कार्डे चालत नाहीत.

इराणने या आर्थिक नाकेबंदीला उत्तर म्हणून आपली एक समांतर आर्थिक व्यवहार प्रणाली (International Monetary Transaction System) विकसित केली आहे. या प्रणालीचे प्रमुख अली अन्सारी यांच्यावर आता अमेरिकेच्या ओफेक (OFAC) विभागाने निर्बंध लादले आहेत. अमेरिकेचा असा विश्वास आहे की, इराणवर इतका आर्थिक दबाव टाकावा की त्यांनी हतबल होऊन अमेरिकेच्या अटी मान्य कराव्या. परंतु, गेल्या ४० वर्षांचा इतिहास पाहता इराणने आर्थिक दबावाखाली झुकण्यास नकार दिला आहे.

होरमुजची सामुद्रधुनी आणि ओमानची मध्यस्थी: जागतिक तेल व्यापारासाठी अत्यंत महत्त्वाची असलेली होरमुजची सामुद्रधुनी सध्या संघर्षाचे मुख्य केंद्र बनली आहे. या भागातील समुद्रावर इराण आणि ओमान यांचा मालकी हक्क आहे. अमेरिकेने असा प्रयत्न केला की, इराणच्या जलसीमेला टाळून ओमानच्या बाजूने जहाजे काढली जावीत, परंतु इराणने अशा जहाजांवरही हल्ले करण्यास सुरुवात केली आहे.

या वादावर तोडगा काढण्यासाठी इराणचे परराष्ट्र मंत्री अब्बास अराची सध्या ओमानमध्ये आहेत. अमेरिका ओमानच्या माध्यमातून इराणवर दबाव आणण्याचा प्रयत्न करत आहे की, त्यांनी किमान ओमानच्या जलसीमेतून जाणाऱ्या जहाजांना मार्ग द्यावा. जर इराणने ही अट मान्य केली तर तणाव काही प्रमाणात कमी होऊ शकतो, परंतु त्याबदल्यात इराण आपल्यावरील आर्थिक निर्बंध आणि तेल विक्रीवरील बंदी हटवण्याची मागणी करण्याची दाट शक्यता आहे.

अण्वस्त्रांचा धोका आणि इराणचा नवा फतवा: सर्वात धक्कादायक बाब म्हणजे इराणने आपल्या अण्वस्त्र केंद्रांची पुनर्बांधणी सुरू केल्याच्या बातम्या येत आहेत. सीएनएनच्या रिपोर्टनुसार, हल्ल्यात नुकसान झालेल्या अण्वस्त्र केंद्रांची दुरुस्ती वेगाने सुरू आहे. इराणचे म्हणणे आहे की, जर अमेरिकेने एमओयू (MOU) मधील अटी मोडल्या असतील, तर इराणही अण्वस्त्र न बनवण्याची आपली अट पाळण्यास बांधील नाही.

अशीही चर्चा आहे की, आयतुल्ला खामेनी यांचा अण्वस्त्र न बनवण्याचा जुना फतवा मागे घेऊन आता देशाच्या रक्षणासाठी अण्वस्त्र बनवणे अनिवार्य आहे असा नवीन फतवा काढला जाऊ शकतो. उत्तर कोरियाकडून इराणला तंत्रज्ञान मिळत असून, इराण ९०% युरेनियम समृद्ध करण्याच्या जवळ पोहोचला आहे. जर इराणने अण्वस्त्र तयार केले, तर इस्रायल आणि अमेरिकेसाठी ते सर्वात मोठे आव्हान ठरेल.

इस्रायलचा सहभाग आणि ट्रम्प यांच्या हत्येचा कथित कट: इस्रायल या संघर्षात उतरण्यासाठी अत्यंत उत्सुक असल्याचे दिसत आहे. अमेरिकेकडून ग्रीन सिग्नल मिळताच इराणवर हल्ला करण्याची तयारी इस्रायलने केली आहे. दरम्यान, ट्रम्प यांनी एक नवा दावा केला आहे की, इराण त्यांना मारण्याचा कट रचत आहे. ही माहिती त्यांना इस्रायली गुप्तहेर संस्था मोसाद कडून मिळाल्याचे त्यांनी सांगितले आहे. तज्ज्ञांच्या मते, अमेरिकेतील आगामी निवडणुका आणि आपली घटती लोकप्रियता सावरण्यासाठी ट्रम्प हा इमोशनल कार्ड खेळत असावेत. इराणचा इतिहास पाहता त्यांनी आजवर कोणत्याही देशाच्या प्रमुखाची हत्या केलेली नाही, उलट इराणच्या नेत्यांचीच हत्या करण्यात आली आहे.

निष्कर्ष: येणारा काळ जागतिक अर्थव्यवस्थेसाठी अत्यंत महत्त्वाचा आहे. सोमवारी जेव्हा आंतरराष्ट्रीय बाजार उघडतील, तेव्हा तेलाच्या किमती आणि शेअर मार्केटवर या युद्धाच्या सावटाचा काय परिणाम होतो, याकडे सर्वांचे लक्ष असेल. ट्रम्प यांना मार्केट कोसळण्याची भीती आहे, त्यामुळे ते शनिवार आणि रविवारच्या काळात एखादा करार घडवून आणण्याचा किंवा दबाव वाढवण्याचा प्रयत्न करतील. जर इराणने इस्रायलवर थेट हल्ला केला, तर हे युद्ध केवळ मध्यपूर्वेपुरते मर्यादित न राहता जागतिक युद्धाचे रूप घेऊ शकते.