अमेरिकेच्या जागतिक कूटनीतीचा अस्त आणि बदलती जागतिक समीकरणे

आजच्या बदलत्या जागतिक परिस्थितीत अमेरिकेची सुपरपॉवर ही प्रतिमा केवळ एक कागदी वाघ बनून राहिली आहे, असे चित्र निर्माण झाले आहे. स्वतःला जगाचा कंत्राटदार आणि कूटनीतीचा सुलतान समजणारे अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांना आता पश्चिम आशियापासून बाल्टिक समुद्रापर्यंतच्या धगधगत्या वास्तवाने त्यांची जागा दाखवून दिली आहे. वॉशिंग्टनच्या वातानुकूलित खोल्यांमध्ये बसून शांततेचे आवाहन करणे आणि केवळ ज्ञान वाटणे, ही अमेरिकेची जुनी पद्धत आता पूर्णपणे निष्प्रभ ठरताना दिसत आहे.

पश्चिम आशियातील तणाव आणि अमेरिकेचे अपयश इस्रायल आणि इराण यांच्यातील महायुद्धाच्या पार्श्वभूमीवर अमेरिकेने दोन्ही देशांना तात्काळ गोळीबार थांबवण्याचे आवाहन केले होते. मात्र, अमेरिकन राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांचे हे शांततेचे आवाहन इस्रायली पंतप्रधान बेंजामिन नेतन्याहू यांनी एका झटक्यात केराच्या टोपलीत फेकून दिले आहे. जेव्हा रणांगणावर दारूगोळ्याचा पाऊस पडत असतो, तेव्हा अमेरिकेची ही ‘पंचायती कूटनीति’ कोणावरही प्रभाव पाडू शकलेली नाही.

इस्रायलने इराणच्या लष्करी आणि ऊर्जा तळांना लक्ष्य करून इराणला चोख प्रत्युत्तर दिले. या हल्ल्यांमुळे काही महिन्यांपूर्वी झालेला शस्त्रसंधी ताशच्या पत्यांसारखा विखुरला गेला. पंतप्रधान नेतन्याहू यांनी स्पष्ट केले आहे की, जरी त्यांनी सध्या इराणवरील हल्ले रोखले असले, तरी याचा अर्थ असा नाही की हा संघर्ष संपला आहे. अमेरिकेने कितीही शांततेची ढोलकी वाजवली तरी, इस्रायल आपल्या अटींवर युद्ध लढणार आणि आपल्या सुरक्षेसाठी कोणाच्याही परवानगीची किंवा आंतरराष्ट्रीय प्रमाणपत्राची वाट पाहणार नाही, असा कडक इशारा नेतन्याहू यांनी वॉशिंग्टनला दिला आहे.

इराणची कूटनीति आणि अमेरिकेचे महत्त्व कमी होणे दुसरीकडे, इराणने देखील आपली चाल चतुरपणे खेळली आहे. इराणचे राष्ट्राध्यक्ष मसूद पिजशकियान यांनी म्हटले आहे की, इस्रायलवर प्रत्युत्तरादाखल केलेले हल्ले थांबवल्यानंतरही त्यांचा देश चर्चेच्या टेबलावर उपस्थित आहे. तथापि, इराण किंवा इस्रायल यांपैकी कोणालाही अमेरिकेला मध्यस्थ बनवण्यात स्वारस्य नाही. इराणने इस्रायलविरुद्ध लष्करी मोहीम थांबवून अमेरिकेला असा कोणताही बहाणा मिळू दिला नाही, ज्याच्या जोरावर अमेरिका दुसऱ्या देशांच्या अंतर्गत बाबींमध्ये हस्तक्षेप करू शकेल. हे पाऊल अमेरिकेला हे दाखवण्यासाठी पुरेसे आहे की, इराण कोणत्याही बाह्य हस्तक्षेपाशिवाय आपले निर्णय घेण्यास सक्षम आहे.

बाल्टिक समुद्रातील वर्चस्वाची लढाई: रशिया विरुद्ध नाटो केवळ आशियातच नव्हे, तर युरोपमधील बाल्टिक समुद्रातही अमेरिकेच्या नेतृत्वाखालील नाटो (NATO) गटाचा गर्व चक्काचूर झाला आहे. रशियाच्या सुखोई-३५ (Su-35) या घातक लढाऊ विमानाने फ्रान्सच्या राफेल विमानांना आणि नाटोच्या सैन्याला सळो की पळो करून सोडले. बाल्टिक एअर पोलिसिंग मिशन अंतर्गत गस्त घालणाऱ्या फ्रेंच राफेल विमानांनी रशियाच्या सहा शक्तिशाली विमानांचा ताफा अडवण्याचा प्रयत्न केला, ज्यामध्ये रशियाचा अभिमान मानले जाणारे सुखोई-३५ हे विमान अग्रस्थानी होते.

रशियाने मुद्दाम अशा मोहिमा राबवून नाटो देशांची क्षमता आणि त्यांच्या प्रतिसादाची वेळ (Reaction Time) तपासण्याचे धोरण अवलंबले आहे. रशियाचे हे आक्रमक तेवर दर्शवतात की, ते युरोपसोबतच्या कोणत्याही मोठ्या संघर्षासाठी पूर्णपणे सज्ज आहेत.

राफेल विरुद्ध सुखोई-३५: तंत्रज्ञानाची तुलना लष्करी तज्ज्ञांच्या मते, राफेल आणि सुखोई-३५ ही दोन्ही ४.५ जनरेशनची आधुनिक विमाने आहेत. राफेल हे आकाराने लहान, चालाक आणि आधुनिक इलेक्ट्रॉनिक वॉरफेअर क्षमतांनी सुसज्ज आहे. मात्र, सुखोई-३५ हे आकाराने प्रचंड आणि हवेत अशा कसरती करू शकते ज्या पाहून शत्रूच्या विमानांचे संगणकही चक्रावून जातील. सुखोईची वेगवान झेप आणि मोठ्या प्रमाणात शस्त्रे वाहून नेण्याची क्षमता राफेलपेक्षा वरचढ ठरू शकते. रशियाने बाल्टिक समुद्रात आपल्या विमानांचा ताफा उतरवून नाटोला स्पष्ट संदेश दिला आहे की त्यांची आधुनिक खेळणी रशियन पोलादासमोर टिकू शकणार नाहीत.

आशियातील नवी समीकरणे: चीन आणि उत्तर कोरिया या जागतिक अशांततेच्या काळात आशियातही मोठी उलथापालथ होत आहे. चीनचे राष्ट्राध्यक्ष शी जिनपिंग आणि उत्तर कोरियाचे किम जोंग उन यांची भेट अमेरिकेसाठी चिंतेचा विषय बनली आहे. शी जिनपिंग यांनी गेल्या काही आठवड्यांत डोनाल्ड ट्रम्प, पुतिन आणि पाकिस्तानच्या पंतप्रधानांशी चर्चा केल्यानंतर सात वर्षांनी उत्तर कोरियाचा दौरा केला आहे. हा दौरा अण्वस्त्र कार्यक्रम आणि अमेरिकेसोबतच्या संबंधांच्या दृष्टीने अत्यंत महत्त्वाचा मानला जात आहे, ज्यामुळे अमेरिकेच्या रात्रीची झोप उडाली आहे.

अमेरिकेचे दुटप्पी धोरण आणि अस्त पावणारी महासत्ता अमेरिका एका बाजूला शांततेची भाषा करतो आणि दुसऱ्या बाजूला शस्त्रास्त्रांचा बाजार मांडून अब्जावधी डॉलर्स कमावतो, हे त्याचे दुटप्पी धोरण आता जगासमोर उघडे पडले आहे. डोनाल्ड ट्रम्प यांना वाटले होते की त्यांच्या एका आवाहनाने इस्रायल आणि इराण शस्त्रे खाली ठेवतील, परंतु नेतन्याहू यांनी युद्ध सुरूच ठेवण्याची घोषणा करून अमेरिकन कूटनीतीला चपराक लगावली आहे.

आज वॉशिंग्टनमधून निघालेला आदेश जगासाठी दगडावरची रेघ राहिलेला नाही. स्वतःच्या फायद्यासाठी देशांना आपापसात लढवणे आणि परिस्थिती हाताबाहेर गेल्यावर शांततेचा मुखवटा घालून उपदेश देणे, ही अमेरिकेची नीती आता अयशस्वी ठरत आहे.

निष्कर्ष बाल्टिक समुद्रातील विमानांची चकमक असो किंवा पश्चिम आशियातील पेटलेला बारूद, या सर्व घटना एका नव्या युगाची नांदी आहेत. या नव्या युगात अमेरिकेची मक्तेदारी संपुष्टात येत असून जागतिक सत्तेचे संतुलन आता प्रादेशिक शक्तींच्या हाताकडे सरकत आहे. जर अमेरिकेने ‘फोडा आणि राज्य करा’ हे आपले धोरण बदलले नाही, तर भविष्यात जगाच्या प्रत्येक कोपऱ्यातून अमेरिकेला असाच ठेंगा दाखवला जाईल आणि तिची कूटनीती इतिहासातील एक अयशस्वी प्रयत्न म्हणून नोंदवली जाईल.