कृषी क्रांती; बळीराजाची वाटचाल आधुनिकतेकडे:'आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स' (AI) ठरणार शेतकऱ्यांचा नवा 'स्मार्ट' साथीदार!

मानवजातीच्या इतिहासात शेती हा केवळ उदरनिर्वाहाचा व्यवसाय नसून सभ्यतेचा कणा राहिला आहे. पहिल्या कृषी क्रांतीने मानवाला स्थैर्य दिले, दुसऱ्या कृषी क्रांतीने उत्पादनक्षमता वाढवली, आणि तिसऱ्या म्हणजे हरित क्रांतीने अन्नसुरक्षेची हमी निर्माण केली. या तीन टप्प्यांनी शेतीला पारंपरिक पद्धतीतून आधुनिकतेकडे नेले. आता आपण एका नव्या टप्प्यावर उभे आहोत, ती म्हणजे चौथी कृषी क्रांती, जी तंत्रज्ञान, डेटा आणि कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI) यांच्या साहाय्याने शेतीला पूर्णपणे बदलत आहे. पहिल्या तीन कृषी क्रांत्यांचा विचार केला, तर प्रत्येक टप्प्यावर शेती अधिक कार्यक्षम, अधिक उत्पादनक्षम आणि अधिक संगठित झाली. मात्र, या सर्व क्रांत्या प्रामुख्याने भौतिक साधनांवर आधारित होत्या, त्या म्हणजे जमीन, पाणी, बियाणे, खत आणि यंत्रसामग्री. मधल्या कालावधीत शेतीमध्ये डिजीटलाचा उपयोग वाढला होता. ज्यामध्ये जीपीएस, सेन्सर, ड्रोन इत्यादींचा उपयोग करण्यात येत होता. पण ती चौथी कृषी क्रांती ठरू शकली नाही. कारण अद्यापही ग्रामीण भागापर्यंत जीपीएस, सेन्सर, ड्रोन इत्यादी पोहोचले नाहीत. केवळ ठराविक ठिकाणी ते आपल्याला पाहायला मिळतात. याच कारणामुळे डिजीटल शेतीला चौथी कृषी क्रांती म्हणजे योग्य ठरणार नाही. त्यामुळे डेटा आणि माहितीवर आधारित शेतीला चौथी कृषी क्रांती म्हणता येईल. जी तिन्ही कृषी क्रांतींपेक्षा वेगळी आहे. आजच्या काळात “माहिती म्हणजे शक्ती” हे वाक्य शेतीत अक्षरशः खरे ठरते. कोणत्या जमिनीत कोणते पीक घ्यावे, किती पाणी द्यावे, कोणता रोग होऊ शकतो, बाजारात कधी विक्री करावी? या सर्व प्रश्नांची उत्तरे आता अनुभवावर नव्हे, तर डेटावर आधारित मिळत आहेत. अनिश्चित शेतीला मिळालेला शाश्वत पर्याय महाराष्ट्राची शेती आणि अनिश्चितता यांचे एक अतूट आणि जुने नाते आहे. कधी पावसाची ओढ, कधी अचानक कोसळणारा अवकाळी पाऊस, तर कधी हातातोंडाशी आलेल्या पिकांवर पडणारी अज्ञात कीड; अशा अनेक संकटांचा सामना इथला शेतकरी पिढ्यानपिढ्या करत आला आहे. आजवर शेती म्हणजे केवळ नशिबावर आणि कष्टावर अवलंबून असलेला जुगार मानला जायचा. पण आता एकविसाव्या शतकातील सर्वात शक्तिशाली तंत्रज्ञान आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स म्हणजेच कृत्रिम बुद्धिमत्ता (AI). या पारंपरिक चौकटीला मुळासकट बदलत आहे. हा केवळ एक तांत्रिक बदल नाही, तर एका नव्या ‘कृषी क्रांती २.०’ चा आरंभ आहे. एआय हे तंत्रज्ञान केवळ मोठ्या शहरांतील कॉर्पोरेट कार्यालयांपुरते मर्यादित न राहता थेट बांधावर पोहोचले आहे आणि ते महाराष्ट्रातील शेतकऱ्यांचा एक अत्यंत हुशार, ‘स्मार्ट’ साथीदार बनत आहे. लोखंडी यंत्र नव्हे, तर स्मार्टफोन ठरणार आधुनिक शेतीचे ‘डोळे’ एआय तंत्रज्ञान शेतीत नेमके कसे काम करते, हे समजून घेणे अत्यंत रंजक आहे. शेतीत एआयचा वापर म्हणजे हॉलीवूडच्या चित्रपटात दाखवल्याप्रमाणे लोखंडी रोबोट्स शेतात काम करत आहेत, असे चित्र अजिबात नाही. हा तंत्रज्ञानाचा आविष्कार प्रामुख्याने शेतकऱ्यांच्या हातातील स्मार्टफोन, डेटा अ‍ॅनालिटिक्स, सॅटेलाईट इमेजरी आणि शेतातील छोट्या सेन्सर्सच्या माध्यमातून वावरत आहे. वर्षानुवर्षांचा हवामानाचा डेटा, जमिनीचा पोत, पिकांच्या जाती आणि बाजारातील चढउतार अशा लाखो माहितीच्या तुकड्यांचे (डेटा पॉईंट्स) एकाच वेळी विश्लेषण करून, त्यातून अचूक निष्कर्ष काढण्याची संगणकाची क्षमता म्हणजेच शेतीतील एआय. हा तंत्रज्ञानाचा वापर शेतकऱ्याला ‘अंदाज’ आणि ‘अनुमान’ यांवरून ‘माहिती’ आणि ‘अचूकते’कडे घेऊन जातो. हायपर-लोकल हवामान अंदाज हवामान बदलाचा सर्वात मोठा फटका शेतीला बसत आहे. पावसाचे वेळापत्रक पूर्णपणे बिघडले असून हवामानाचा अंदाज घेणे अधिकाधिक कठीण झाले आहे. अशा वेळी एआय आधारित ‘हायपर-लोकल वेदर फोरकास्टिंग’ (अति-स्थानिक हवामान अंदाज) प्रणाली शेतकऱ्यांसाठी तारणहार ठरत आहे. सरकारी हवामान विभाग साधारणपणे एका मोठ्या जिल्ह्यासाठी किंवा विभागासाठी एकत्रित अंदाज वर्तवतात, जो अनेकदा एखाद्या विशिष्ट गावासाठी अचूक नसतो. पण सॅटेलाईट डेटा आणि मशीन लर्निंग अल्गोरिदमचा वापर करून, एआय थेट ‘गाव आणि शिवार’ पातळीवर हवामानाचा अचूक अंदाज देऊ शकते. आपल्या शेतात पाऊस कधी पडणार, किती मिमी पडणार किंवा ढगाळ वातावरण किती काळ राहील, याची पूर्वकल्पना शेतकऱ्याला मिळाल्यामुळे पेरणीची वेळ साधणे, फवारणीचे नियोजन करणे आणि काढणीला आलेले पीक सुरक्षित स्थळी हलवणे शक्य होते. यामुळे दरवर्षी होणारे लाखो रुपयांचे नुकसान टाळता येऊ शकते. स्मार्ट सिंचन: पाण्याचा प्रत्येक थेंब मोजला जाणार, पिकाची तहान भागणार पाण्याचे व्यवस्थापन हा महाराष्ट्रासमोरील, विशेषतः मराठवाडा आणि विदर्भातील सर्वात कळीचा मुद्दा आहे. अशा पाणीटंचाईच्या आणि पर्जन्यछायेच्या प्रदेशात पाण्याचा प्रत्येक थेंब मौल्यवान असतो. इथे एआय आणि ‘इंटरनेट ऑफ थिंग्ज’ (IoT) वर आधारित स्मार्ट सिंचन प्रणाली एक मोठे परिवर्तन घडवून आणत आहे. शेतात लावलेले छोटे सेन्सर्स जमिनीतील ओलावा आणि तापमान मोजून तो डेटा थेट एआय प्रणालीला पाठवतात. पिकाच्या वाढीच्या टप्प्यानुसार त्याला नेमके किती पाणी आवश्यक आहे, याचे विश्लेषण एआय करते आणि त्यानुसार स्वयंचलित ठिबक सिंचन (ऑटोमॅटिक ड्रिप इरिगेशन) प्रणालीद्वारे झाडाच्या मुळाशी आवश्यक तेवढेच पाणी सोडले जाते. यामुळे पाण्याचा अपव्यय टळतो, जमिनीचा पोत सुधारतो आणि विजेच्या वापरातही मोठी बचत होते. मुळांना अतिरिक्त पाणी न मिळाल्यामुळे पिकांची वाढही अत्यंत निरोगी आणि वेगाने होते. डिजिटल डॉक्टर’ करणार रोगांचे निदान शेतीमध्ये कीड आणि रोगांचे नियंत्रण हा सर्वाधिक खर्चिक आणि गुंतागुंतीचा भाग मानला जातो. पिकावर आलेला रोग नेमका कोणता आहे, हे वेळेवर न समजल्यामुळे शेतकरी अनेकदा दुकानदारांच्या सल्ल्याने महागड्या आणि अनावश्यक रासायनिक कीटकनाशकांची फवारणी करतात. यामुळे खर्च तर वाढतोच, पण जमीन आणि पर्यावरणाचेही अतोनात नुकसान होते. या समस्येवर एआयने ‘डिजिटल डॉक्टर’च्या स्वरूपात अत्यंत प्रभावी तोडगा काढला आहे. एआय आधारित मोबाईल अ‍ॅप्समध्ये मशीन लर्निंगच्या साहाय्याने लाखो आजारी पानांच्या आणि पिकांच्या फोटोंचा अभ्यास (कम्प्युटर व्हिजन) फीड केलेला असतो. शेतकऱ्याला फक्त आपल्या स्मार्टफोनच्या कॅमेऱ्याने पिकावरील रोगाचा फोटो काढायचा असतो. काही सेकंदातच हे अ‍ॅप रोगाचे अचूक निदान करते आणि त्यावर नेमके कोणते औषध, किती प्रमाणात फवारायचे याची वैज्ञानिक माहिती देते. यामुळे योग्य वेळी योग्य उपचार होऊन पीक वाचते आणि फवारणीचा अतिरिक्त खर्चही टळतो. या सर्व प्रक्रियेला ‘प्रिसिजन फार्मिंग’ किंवा अचूक शेती असे म्हटले जाते. संपूर्ण शेतात एकाच वेळेस अंधाधुंद खते किंवा औषधे न टाकता, ज्या विशिष्ट ठिकाणी त्याची खरोखर गरज आहे, तिथेच त्याचा वापर करणे एआयमुळे शक्य आहे. नाशिकची द्राक्ष बागायती असो, सोलापूरचे डाळिंब असो वा जळगावची केळी, यांसारख्या नगदी पिकांमध्ये आंतरराष्ट्रीय दर्जाचे उत्पादन घेण्यासाठी हे तंत्रज्ञान अत्यंत फायदेशीर ठरत आहे. ड्रोनद्वारे केली जाणारी अचूक फवारणी हे त्याचेच एक उत्तम उदाहरण आहे. बाजाराचा अचूक वेध: भाव कधी वाढणार? एआय सांगणार नफ्याचे गणित परंतु, शेतकऱ्यांचा खरा कस लागतो तो बाजारपेठेत. उत्तम पीक येऊनही जर बाजारात योग्य भाव मिळाला नाही, तर शेतकऱ्याच्या सर्व कष्टांवर पाणी फिरते. अनेकदा एकाच वेळी बाजारात भरपूर माल आल्याने (बंपर क्रॉप) दर कोसळतात. या आर्थिक कोंडीतून मार्ग काढण्यासाठीही एआयची मदत होत आहे. एआय आधारित प्रेडिक्टिव्ह अ‍ॅनालिटिक्स (भविष्यसूचक विश्लेषण) प्रणाली देशभरातील बाजार समित्यांचे दर, मालाची आवक, ग्राहकांची मागणी आणि जागतिक ट्रेंड यांचे सखोल विश्लेषण करते. यातून भविष्यात कोणत्या पिकाला किती मागणी असेल आणि त्याचे अंदाजित दर काय असू शकतील, याचा अहवाल शेतकऱ्यांना आधीच मिळतो. या माहितीच्या आधारे शेतकरी आपला माल योग्य वेळी आणि जास्त नफा मिळवून देणाऱ्या बाजारात विकण्याचा व्यावसायिक निर्णय घेऊ शकतो. आव्हाने मोठी, पण समूह शेतीतून तंत्रज्ञानाचा मार्ग सुकर अर्थात, हे सर्व चित्र जितके आशादायी आहे, तितकीच याची अंमलबजावणी आव्हानात्मक आहे. महाराष्ट्रातील बहुतांश शेतकरी हे अल्पभूधारक आहेत आणि एआय तंत्रज्ञान, सेन्सर्स किंवा ड्रोनचा सुरुवातीचा खर्च त्यांना परवडणारा नसतो. शिवाय, ग्रामीण भागात आजही हाय-स्पीड इंटरनेट आणि सातत्यपूर्ण नेटवर्कची मोठी समस्या आहे. डिजिटल साक्षरतेचा अभाव हाही तंत्रज्ञान तळागाळापर्यंत पोहोचण्यातला एक मोठा अडथळा आहे. मात्र, यावर मात करण्यासाठी शेतकरी उत्पादक कंपन्यांचे (FPO) मॉडेल अत्यंत उपयुक्त ठरू शकते. एकत्र येऊन गटागटाने शेती केल्यास या महागड्या तंत्रज्ञानाचा खर्च विभागला जाऊ शकतो. शिवाय, सरकार आणि विविध अ‍ॅग्री-टेक स्टार्टअप्स आता सवलतीच्या दरात हे तंत्रज्ञान आणि मार्गदर्शन पुरवण्यासाठी पुढे येत आहेत. शेतीला समृद्धीकडे नेणारा सक्षम मित्र – एआय थोडक्यात सांगायचे तर, आर्टिफिशियल इंटेलिजन्स ही आता भविष्यातील नाही, तर वर्तमानातील गरज बनली आहे. शेतीला निसर्गाच्या लहरीपणातून बाहेर काढून एका शाश्वत आणि फायदेशीर व्यवसायात रूपांतरित करण्याची ताकद या तंत्रज्ञानात आहे. एआय शेतकऱ्याचा पर्याय होऊ शकत नाही, पण तो शेतकऱ्याचा सक्षम असा चांगला मित्र नक्कीच होऊ शकतो. ज्या वेगाने आजचा शेतकरी हे नवे बदल आणि तंत्रज्ञान आत्मसात करेल, त्याच वेगाने उद्याची कृषी व्यवस्था अधिक समृद्ध, सुरक्षित आणि प्रगत होईल, यात कोणतीही शंका नाही. शासनाचे महाविस्तार एआय ॲप शेतीमध्ये आधुनिक तंत्रज्ञानाचा वापर वाढावा व कृषी क्षेत्र डिजीटल व्हावे या उद्देशाने कृषी विभागाच्या वतीने महाविस्तार एआय ॲप विकसीत करण्यात आले आहे. महाविस्तार एआय हे ॲप कृत्रिम बुध्दिमत्ता आधारीत एक अत्याधुनिक डिजीटल सहाय्यक ॲप आहे. पारंपारिक शेती आणि आधुनिक तंत्रज्ञान यामधील दरी कमी करण्याच्या उद्देशाने हे विकसीत करण्यात आले असुन या ॲपमधील चॅट बॉट वैशिष्ट्यामुळे शेतक-यांच्या त्यांच्या भाषेत प्रश्न विचारता येतात. ॲपमुळे वेळ आणि पैशांची बचत होण्यास मदत होणार असुन हवामानाचा अंदाज आणि बाजारभावाची रिअल टाइम माहिती मिळाल्याने पिक विक्रीचे निर्णय घेणे सोपे होणार आहे. तसेच खतांचे योग्य नियोजन आणि कीड – रोग नियंत्रणासाठी तत्काळ उपाययोजना करतात येतात. कृषी विभागाच्या सर्व योजनांची माहितीही मिळते. शेतीविषयक समस्या सोडवण्यासाठी तज्ज्ञांचा सल्लाही मोफत मिळतो. ॲपचा वापर कसा करावा? शेतकरी हे ॲप अत्यंत सोप्या पध्दतीने वापरू शकतात. गुगल प्ले स्टोअरवरून महाविस्तार ॲप डाउनलोड करा. आपल्या मोबाईल क्रमांकाचा वापर करून नोंदणी करा. नोंदणी पूर्ण झाल्यानंतर ॲपमधील सुविधा मोफत उपलब्ध होतील. मराठीत प्रश्न विचारून माहिती मिळवता येते.