अमेरिकेचा धोका आणि होर्मूझ खाडी इराणने बंद केली 

सर्वप्रथम स्ट्रेट ऑफ होर्मुज या सामुद्रधुनीचे महत्त्व लक्षात घेणे आवश्यक आहे. जगातील मोठ्या प्रमाणातील तेलवाहतूक या मार्गातून होते. लेबनॉनवरील इस्रायली हल्ले थांबल्यानंतर इराणने ही सामुद्रधुनी पुन्हा उघडली असली, तरी प्रत्यक्ष नियंत्रण आपल्या हातात ठेवले आहे. व्यावसायिक जहाजांना इराणने निश्चित केलेल्या मार्गांवरूनच जाण्याची परवानगी देणे हे केवळ सुरक्षा पाऊल नसून सामरिक दबावाचे साधन आहे. यामुळे इराणने ऊर्जा पुरवठ्यावर प्रभाव टाकण्याची क्षमता दाखवून दिली आहे. तेलाच्या किंमती, जागतिक व्यापार आणि विमा क्षेत्रावर याचा दीर्घकालीन परिणाम होऊ शकतो.

दुसरा महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी केलेला दावा. त्यांच्या मते, इराण संवर्धित युरेनियम हस्तांतरित करण्यास तयार होता; मात्र इराणच्या संसदेच्या सभापतींनी हा दावा स्पष्टपणे फेटाळून लावला. या घटनेतून माहिती युद्ध (information warfare) आणि राजकीय प्रतिमानिर्मितीचे महत्त्व अधोरेखित होते. अमेरिका आणि इराण यांच्यातील अविश्वास अजूनही कायम असून अणुकरारासारख्या मुद्द्यांवर दोन्ही देशांमध्ये मोठी दरी आहे.

लेबनॉनमधील परिस्थितीही तितकीच निर्णायक आहे. इस्रायलला हिजबुल्लाहविरुद्ध जमिनीवरील युद्धात स्पष्ट विजय मिळवता आलेला नाही. परिणामी, इस्रायलला आंतरराष्ट्रीय स्तरावर टीका सहन करावी लागत आहे. आधुनिक युद्धांमध्ये केवळ लष्करी शक्ती पुरेशी नसून राजनैतिक स्वीकार्यता आणि जनमत यांचे महत्त्व वाढले आहे. हिजबुल्लाहसारख्या असममित (asymmetric) शक्तींविरुद्ध पारंपरिक सैन्याला अपेक्षित यश मिळणे कठीण ठरत असल्याचे येथे दिसते.

जागतिक आर्थिक दृष्टिकोनातून सर्वाधिक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे चीनकडून तेल व्यापारात वापरला जाणारा पेट्रो-युआन. दशकानुदशके जागतिक तेल व्यापार अमेरिकन डॉलरवर आधारित असल्याने पेट्रो-डॉलर ही संकल्पना मजबूत राहिली. मात्र चीनने युआनमध्ये तेल व्यवहार सुरू केल्यास डॉलरचे जागतिक वर्चस्व कमी होण्याची शक्यता निर्माण होते. जर ऊर्जा व्यापारात पर्यायी चलनांची स्वीकृती वाढली, तर अमेरिकेच्या आर्थिक प्रभावावर परिणाम होऊ शकतो. त्यामुळे मध्यपूर्वेतील राजकीय बदल आणि जागतिक चलनव्यवस्था यांचा परस्परसंबंध स्पष्टपणे दिसून येतो.

इराणच्या प्रतिमेबाबतही या विश्लेषणात वेगळा दृष्टिकोन मांडला आहे. आंतरराष्ट्रीय माध्यमांमध्ये अनेकदा इराणला केवळ संघर्षप्रधान आणि बंदिस्त राष्ट्र म्हणून दाखवले जाते. परंतु स्थानिक पातळीवर महिलांचा सामाजिक आणि व्यावसायिक सहभाग वाढलेला आहे तसेच देशाची लष्करी क्षमता मजबूत झालेली दिसते. याचा अर्थ असा की, बाह्य प्रतिमा आणि अंतर्गत वास्तव यामध्ये लक्षणीय फरक असू शकतो.

एकत्रितपणे पाहता, सध्याची परिस्थिती अमेरिका आणि इस्रायलसाठी धोरणात्मक आव्हान निर्माण करणारी आहे, तर इराण अधिक आत्मविश्वासाने आणि आपल्या अटींवर भूमिका घेताना दिसत आहे. ऊर्जा मार्गांचे नियंत्रण, प्रादेशिक मित्रराष्ट्रांचे समर्थन आणि चीनसारख्या शक्तींसोबतचे आर्थिक संबंध यामुळे इराणचे सामरिक महत्त्व वाढले आहे.

मध्यपूर्वेतील शक्ती-संतुलन नव्या टप्प्यात प्रवेश करत आहे. तेल व्यापार, चलनव्यवस्था, लष्करी संघर्ष आणि माहिती राजकारण या सर्व घटकांच्या संगमातून जागतिक बाजारपेठांवर परिणाम होणार आहे. पुढील काही दिवसांत घडणाऱ्या राजनैतिक घडामोडींवरून या संघर्षाची दिशा अधिक स्पष्ट होईल आणि जागतिक आर्थिक व राजकीय व्यवस्था कोणत्या दिशेने वळते हे ठरणार आहे.