रागदरबार:सूरांनी अग्नी पेटवणारे, तर कधी पाऊस पाडणारे; बादशाह अकबराच्या नवरत्नांनपैकी एक म्हणजे संगीत सम्राट तानसेन!

भारताच्या मध्यभागी ग्वाल्हेर नावाचे एक शहर वसलेले आहे. या शहरात महान गायक तानसेनची समाधी आहे. तानसेन आजवर होऊन गेलेल्या महानतम संगीतकारांपैकी एक होते. तानसेनच्या सुंदर कोरीवकाम केलेल्या दगडी समाधीशेजारीच एक चिंचेचे छोटेसे झाड उभे आहे. अशी श्रद्धा आहे की, या झाडाचे एक पान खाल्ल्याने आणि समाधीला स्पर्श केल्याने, एखाद्या गायकाचा आवाज अधिक सुमधुर होऊ शकतो. जर हे एखाद्या जादूसारखे वाटत असेल, तर तानसेनची जीवनकथाही तितकीच जादुई आहे. आजही, अनेक प्रसिद्ध संगीतकार तानसेनने निर्माण केलेल्या संगीतशैलीचे अनुसरण करतात. हीच गायन शैली पुढे ‘ग्वाल्हेर घराणा’ म्हणून ओळखली जाऊ लागली. आजच्या रागदरबारात आपण तानसेनबद्दल जाणून घेणार आहोत, त्यांनी कसे दीप राग गाऊन दीप प्रज्वलित केले याची कहाणीही जाणून घेण्याचा प्रयत्न करणार आहोत.. सुमारे 500 वर्षांपूर्वी, ग्वाल्हेरजवळील एका गावात मुकुंद पांडे नावाचे एक धनवान कवी आणि त्यांची पत्नी राहत होते. त्यांचे दुःख हे होते की, त्यांना कोणतीही संतती नव्हती. एका मित्राच्या सल्ल्यावरून, पांडे ग्वाल्हेरला गेले. तिथे त्यांनी प्रसिद्ध संत आणि संगीतकार मोहम्मद गौस यांचे आशीर्वाद घेतले. मोहम्मद गौस यांनी पांडेंच्या हातावर एक पवित्र धागा बांधला आणि म्हटले, ‘ईश्वर तुम्हाला पुत्रप्राप्तीचा आशीर्वाद देवो.’ आणि तसेच घडले. एका बाळाचा जन्म झाला आणि त्याचे नाव ‘रामतनू’ ठेवण्यात आले. जे पुढे तानसेन या नावाने ओळखले जाऊ लागले. तानसेन जसजसे मोठे होऊ लागले, तसतसे त्यांच्या वडिलांनी लिहायला-वाचायला शिकवण्यासाठी शिक्षकांची नेमणूक केली. मात्र, तानसेनला अभ्यासापेक्षा जंगलात जाऊन वेळ घालवण्यात अधिक रस होता. तिथे ते पक्षी आणि प्राण्यांच्या आवाजांची हुबेहूब नक्कल करत असत. लहानग्या तानसेनने वाघाचा आवाज काढून घाबरवले एकदा गायकांचा एक गट अरण्यातून प्रवास करत होता. तानसेनने झुडपांमध्ये लपून वाघासारखी गर्जना केली. तो आवाज इतका हुबेहूब होता की, ते गायक भयभीत झाले. जेव्हा तो मुलगा समोर आला, तेव्हा त्या गटाच्या प्रमुखाने त्याच्या वाघासारख्या गर्जनेचे कौतुक केले. त्यामुळे प्रोत्साहित होऊन, तानसेनने आणखी काही प्राणी आणि पक्ष्यांचे आवाज काढले. तानसेनच्या या सादरीकरणाने ते प्रमुख अत्यंत प्रभावित झाले. हे प्रमुख म्हणजेच प्रसिद्ध संगीत शिक्षक, हरिदास होते. हरिदासांनी तानसेनला आपला शिष्य म्हणून स्वीकारण्याची तयारी दर्शवली. “त्याच्या अंगी संगीताची प्रचंड प्रतिभा आहे,” असे हरिदास तानसेनच्या वडिलांना म्हणाले. अत्यंत जड अंतःकरणाने, तानसेनच्या आईने आपल्या एकुलत्या एक मुलाला हरिदासांकडे शिक्षण घेण्यासाठी वृंदावनला पाठवण्यास संमती दिली. गुरु हरिदासांकडे संगीताचे धडे जवळपास दहा वर्षे तानसेनने हरिदासांकडे संगीताचा अभ्यास केला. ‘सा, रे, ग, म, प, ध, नि, सा’ या मूलभूत स्वरांपासून सुरुवात करून, तानसेनने गायन आणि तानपुरा वादनाची मूलतत्त्वे आत्मसात केली. तानसेनने भारतीय संगीतातील विविध रागांची माहिती घेतली आणि प्रत्येक राग कशा प्रकारे एक वेगळाच भाव निर्माण करतो, हे समजून घेतले. एखादा राग तुम्हाला इतका आनंदी करू शकतो की तुम्हाला नाचण्याची इच्छा व्हावी, किंवा एखादा राग तुम्हाला इतका उदास करू शकतो की तुमच्या डोळ्यांत अश्रूही तरळून जातात. तानसेन यांचा गुरु हरिदास यांच्या मार्गदर्शनाखाली संगीताचे शिक्षण सुरू होते आणि अचानक एके दिवशी घरून असा निरोप आला की, तानसेनचे वडील खूप आजारी आहेत. जेव्हा तानसेन घरी पोहोचला, तेव्हा त्यांना त्याचे वडील अंथरुणाला खिळलेले दिसले. गुरु शिष्य परंपरेचे घडवले दर्शन तानसेनला बघून त्याचे वडील म्हणतात, “तू एक संगीतकार बनलास, याचा मला आनंद आहे. जा आणि मोहम्मद गौस यांना भेट,” आणि हे शब्द त्यांचे अखेरचे शब्द ठरले. तानसेन आपल्या आईची सेवा करण्यासाठी घरीच थांबला होता. परंतु एका वर्षाच्या आतच आईचेही निधन झाले. आता तानसेन आपल्या वडिलांना दिलेले वचन पूर्ण करण्यास, म्हणजेच मोहम्मद गौस यांच्याकडे जाऊन त्यांच्याकडून संगीताचे शिक्षण घेण्यास मुक्त झाला होता. परंतु, भारतीय परंपरेचे पालन करत, नवीन गुरूंकडे शिक्षण घेण्याची परवानगी घेण्यासाठी तो सर्वप्रथम आपले पहिले गुरू हरिदास यांच्याकडे गेला. हरिदास यांनी तानसेनला वडिलांची इच्छा पूर्ण करण्यास सांगून आशीर्वाद दिला. तानसेनने मोहम्मद गौस यांच्याकडे तीन वर्षे संगीताचा अभ्यास केला आणि आपली संगीत-प्रतिभा अधिकच विकसित केली. त्याच काळात, मोहम्मद गौस यांनी तानसेनची ओळख ग्वाल्हेरच्या राजा रामचंद्रशी करून दिली. त्या दोघांची चांगली मैत्री जमली आणि तानसेन वारंवार राजवाड्यात जाऊ लागला. तिथे त्याला इतर संगीतकारांचे गायन-वादन ऐकण्याची संधी मिळत असे. ‘हुसैनी’च्या प्रेमात आणि लग्नही राजवाड्याला दिलेल्या भेटींच्या दरम्यान, तानसेनची भेट ‘हुसैनी’ नावाच्या एका तरुणीशी झाली. ती राजाच्या सेवेत असलेल्या दासींपैकी एक होती. तिच्या नावाचा अर्थ ‘सुंदर’ असा होतो आणि खरोखरच हुसैनी अत्यंत सुंदर होती. तानसेन तिच्या प्रेमात पडला आणि त्याने तिच्याशी विवाह केला. रेवा नरेश रामचंद्र यांच्या दरबारात तानसेनची राजगायक म्हणून नियुक्ती काही वर्षांनंतर मोहम्मद गौस यांचे निधन झाले. त्यांनी आपली सर्व मालमत्ता आणि धन तानसेनच्या नावे केले. तानसेन मोहम्मद गौस यांच्याच घरात स्थायिक झाले. एके दिवशी ग्वाल्हेरजवळच्या रेवा दरबारातून एक दूत आला. त्या दूताने ती हस्तलिखित गुंडाळी उलगडली आणि वाचले, “रेवा नरेश रामचंद्र यांची अशी इच्छा आहे की, तुम्ही त्यांच्या दरबारात संगीतकार म्हणून रुजू व्हावे.” हा एक मोठा सन्मान होता आणि तानसेनच्या कीर्तिशिखराकडे होणाऱ्या वाटचालीतील पहिले पाऊल होते. राजा रामचंद्र तानसेन यांच्या गायनाचे खूप कौतुक करत असत आणि त्यांनी त्याला अनेक मौल्यवान भेटी दिल्या. एकदा तर त्यांनी त्याला एक हजार सुवर्णमुद्रा भेट म्हणून दिल्या. पुढे एके दिवशी सम्राट अकबर यांनी रेवाला भेट दिली. आपल्या या शाही पाहुण्याचे मनोरंजन करण्याची जबाबदारी राजा रामचंद्र यांनी तानसेनवर सोपवली. तानसेनच्या संगीताने सम्राट अकबर अत्यंत प्रभावित झाले आणि रेवाहून परतल्यानंतर काहीच काळात, त्यांनी राजा रामचंद्र यांना निरोप पाठवून तानसेनला आपल्या दरबारात पाठवून देण्याची विनंती केली. बादशाह अकबराच्या दरबारी राजा रामचंद्र यांना तानसेनला स्वतःपासून दूर करायचे नव्हते. परंतु, त्या अकबराची नाराजी ओढवून घेणे त्यांना परवडणारे नव्हते. शेवटी, अकबर हे संपूर्ण हिंदुस्थानचे सम्राट होते, तर राजा रामचंद्र हे अकबराच्या विशाल साम्राज्यातील एका छोट्या राज्याचे केवळ राजे होते. म्हणूनच, जड अंतःकरणाने का होईना, राजा रामचंद्र यांनी तानसेनला एका दरबाराकडून दुसऱ्या दरबाराकडे जाणारी एक ‘शाही भेट’ म्हणून, आपल्याच माणसांच्या संरक्षणाखाली अकबराकडे पाठवून दिले. आग्रा या राजधानीच्या शहरात तानसेनचे शाही स्वागत करण्यात आले. तानसेनच्या संगीताने अकबर इतके प्रभावित झाले की, त्यांनी तानसेनला आपल्या साम्राज्यातील सर्वोच्च सन्मानाने गौरवले. तानसेनचा समावेश अकबराच्या ‘नवरत्नां’मध्ये करण्यात आला. म्हणजेच शाही दरबारातील नऊ सर्वात असाधारण आणि प्रतिभावान व्यक्तींच्या समूहात करण्यात आला. दरबारात गायन करण्याव्यतिरिक्त, तानसेन अनेकदा केवळ सम्राटासाठीच एकांतात गायन करत असे. रात्रीच्या वेळी तो असे राग गात असे, ज्यामुळे सम्राटाच्या मनाला शांतता लाभे आणि त्यांना शांतपणे झोप लागण्यास मदत होई. तर सकाळी अकबर उठण्याच्या वेळी तानसेन असे विशेष राग गात असत, ज्यामुळे दिवसाची सुरुवात प्रसन्न व उत्साही व्हायची. तानसेनच्या संगीतातील सामर्थ्याबद्दल अनेक कथा सांगितल्या जातात. असे म्हटले जाते की, जेव्हा तानसेन गात असे, तेव्हा त्यांचे गायन ऐकण्यासाठी पक्षी आणि प्राणीही तिथे जमायचे. चवताळलेल्या हत्तीलाही तानसेनच्या गायकीने शांत केले एकदा, एका शिकारी मोहिमेदरम्यान, सम्राट अकबराला एक पांढरा हत्ती दिसला, जो त्याला स्वतःसाठी हवा होता. त्या हत्तीला पकडून राजवाड्यात आणण्यात आले. मात्र, तो हत्ती अत्यंत उग्र आणि रानटी होता. तो कोणत्याही प्रकारे माणसाळायला तयार नव्हता. जेव्हा तानसेनला ही गोष्ट समजली, तेव्हा तो त्या हत्तीकडे गेला. तो हत्ती साखळदंडांनी बांधलेला होता आणि धडपड करत होता. तानसेनने तानपुऱ्यासह गाणे गायला सुरुवात केली. आणि आश्चर्य म्हणजे तो हत्ती काही काळाने शांतही झाला. त्यानंतर अकबरने त्याच्यावर स्वार होऊन त्याची सवारी केली. तसेच सम्राट अकबराने तानसेनचा मोठा सन्मान केला आणि अनेक बक्षिसे दिली. तानसेनला राजवाड्याच्या अगदी जवळच एक घरही देण्यात आले. अकबरने दिलेला हिऱ्यांचा हार चोरीला.. एके संध्याकाळी, सम्राट अकबराने तानसेन यांना भेटायला जाण्याचे ठरवले. जेव्हा सम्राट तिथे पोहोचले, तेव्हा तानसेन गात होता. सम्राट व्हरांड्यात शांतपणे बसले आणि गाणे ऐकू लागले. तानसेनच्या गायकीने सम्राट इतके प्रसन्न झाले की, गाणे संपल्यानंतर त्यांनी आपल्या गळ्यातील हिऱ्यांचा हार काढला आणि तो तानसेनला भेट म्हणून दिला. बादशाह अकबरला तानसेनबद्दल वाटणाऱ्या आदराचा काही दरबाऱ्यांना खूप मत्सर वाटू लागला. त्यांनी तानसेनच्या पतनाचा कट रचायला सुरुवात केली. तानसेनने बादशहाने दिलेला हिऱ्यांचा हार चोरला आणि त्यांना सांगितले की त्याने हार मोठ्या किमतीला विकला आहे. जेव्हा तानसेनला राजदरबारात बोलावून हार सादर करण्यास सांगितले, तेव्हा तानसेन सादर करू शकला नाही. अकबर प्रचंड संतापले आणि म्हणाले, “जोपर्यंत तू हा हार घालून हजर होत नाहीस, तोपर्यंत तुला दरबारातून हद्दपार केले जाईल.” तानसेनची नाचक्की झाली होती. त्याला मदतीसाठी कोणीही नव्हते. अखेरीस त्याला राजा रामचंद्राची आठवण झाली आणि तो रेवाकडे निघाला. रामचंद्राने आपल्या पूर्वीच्या दरबारी संगीतकाराचे स्वागत केले. संपूर्ण कहाणी ऐकल्यानंतर राजा म्हणाला, “काळजी करू नकोस. फक्त माझ्यासाठी गा.” तानसेनने राजासाठी दोन सुंदर राग गायले. “तुझे गाणे आता अप्रतिम झाले आहे. तू मला खूप आनंद दिला आहेस,” असे रामचंद्र म्हणाले. आणि बक्षीस म्हणून, त्यांनी तानसेनला आपल्या रत्नजडित पादुका भेट दिल्या. तानसेनने घाईघाईने आग्रा गाठले आणि त्याने त्या रत्नजडित पादुका बादशहासमोर ठेवल्या. “महाराज, कृपया यातील हिरे घ्या आणि मला क्षमा करा.” त्या रत्नजडित पादुका हारापेक्षा खूपच अधिक मौल्यवान होत्या. बादशहाच्या लगेच लक्षात आले की त्याने तानसेनबद्दल चुकीचा अंदाज बांधला होता आणि तो म्हणाला, “माझ्यासाठी तुझे संगीत हिऱ्यांपेक्षाही अधिक मौल्यवान आहे. मी तुझ्यावर कधीही शंका घ्यायला नको होती. तू माझा राजगायक म्हणून दरबारात परत येऊ शकतोस.” तानसेनची कीर्ती सर्वत्र पसरली. लोक म्हणू लागले की, गेल्या हजार वर्षांत जन्माला आलेला तानसेन हाच सर्वश्रेष्ठ गायक आहे. तानसेनचे शत्रू पुन्हा एकदा त्याच्याबद्दल मत्सर बाळगू लागले आणि त्यांनी त्याच्या अधःपाताचा कट रचण्यास सुरुवात केली. त्यांनी बादशहाला अशी सूचना केली की, त्यांनी तानसेनला आपल्यासाठी ‘दीपक राग’ गाण्याचा आदेश द्यावा. दीपक रागाचा ‘तो’ किस्सा जो आजही ऐकवला जातो दीपक राग हा गाण्यासाठी सर्वात कठीण रागांपैकी एक होता. शिवाय, या रागाचे जर अगदी अचूक सादरीकरण केले, तर त्यातून इतकी प्रचंड उष्णता निर्माण होत असे की, केवळ दिवेच प्रज्वलित होत नसत, तर खुद्द गायकाचे शरीरही जळून खाक होत असे. जेव्हा अकबराने तानसेनला दीपक राग गाण्यास सांगितले, तेव्हा तानसेनने विनंती केली, “महाराज, दीपक रागामुळे खुद्द गायकाचे शरीरही जळून खाक होऊ शकते.” परंतु बादशहाने त्याचे काहीच ऐकले नाही. “जर तुम्ही या देशातील सर्वश्रेष्ठ गायक असाल, तर तुम्ही हे आव्हान स्वीकारलेच पाहिजे,” असा आग्रह बादशहा अकबराने धरला. दीपक राग गाणे धोकादायक आहे हे तानसेनला ठाऊक होते. परंतु त्याला हेही माहित होते की, जर त्याच वेळी पाऊस पाडणारा ‘मेघ राग’ गायला गेला, तर तो आगीच्या प्रकोपापासून वाचू शकेल. “पण मी हे दोन्ही राग एकाच वेळी कसे गाऊ शकेन?” आपल्या घराच्या बागेत फिरत असताना तानसेनने चिंतेने स्वतःशीच विचार केला. अचानक त्याला एक युक्ती सुचली. कदाचित हरिदासाची एक निष्ठावान शिष्या असलेली रूपा त्याच्यासोबत गाऊ शकेल. हरिदासाची परवानगी घेऊन, रूपाने गाण्यास संमती दर्शवली. रूपा ही आधीच एक अत्यंत कुशल गायिका होती. अकबराने तयारीसाठी दिलेल्या पंधरा दिवसांच्या कालावधीचा उपयोग तानसेनने तिला प्रशिक्षण देण्यासाठी केला. दोन आठवड्यांच्या अखेरीस, रूपाने मेघ रागाच्या गायनात पूर्ण प्रभुत्व मिळवले होते. तानसेनच्या सादरीकरणाचा दिवस उजाडला. राजदरबार दरबारी आणि राजमान्य पाहुण्यांनी खचाखच भरलेला होता. तानसेनला सर्व रागांमधील सर्वात कठीण असा ‘दीपक राग’ गाताना ऐकण्यासाठी लोक दूरदूरहून आले होते. भिंतींवर न लावलेले दिवे ठेवण्यात आले होते. तानसेन हातात तानपुरा घेऊन सज्ज होता आणि जसे सम्राट दरबारात आले व सिंहासनावर विराजमान झाले, तसा त्या महान गायकाने ‘आलाप’ गाण्यास सुरुवात केली. जसा तानसेन गात पुढे सरकला, तशी सभोवतालची हवा अधिकाधिक उष्ण होऊ लागली. उपस्थित श्रोत्यांना घाम फुटू लागला. बागेतील पाने आणि फुले सुकून जमिनीवर गळून पडली. कारंज्यांमधील पाणी उकळू लागले. पक्षी जीव वाचवण्यासाठी उडून गेले. दिवे आपोआप प्रज्वलित झाले आणि हवेत आगीच्या ज्वाला दिसू लागल्या. लोक भीतीने राजदरबारातून पळून जाऊ लागले. जेव्हा अकबर आपल्या आसनावरून उठून उभे राहिले आणि अचंबा वाटून ते गाणे ऐकत राहिले, तेव्हा त्यांच्या हातात असलेले गुलाबाचे फूल कोमेजले आणि सुकूनही गेले. आता तानसेनचे शरीर अत्यंत उष्ण झाले होते आणि त्याला दरदरून ताप चढला होता. तरीही दीपक राग गाण्यात पूर्णपणे तल्लीन झालेला तानसेन देह भान हरपून गातच राहिला. तानसेनची ही अवस्था पाहून रूपा चिंतेत पडली आणि तिला गाण्यास सुरुवात करता येईना. मग हळूहळू सुरुवातीला जरी तिचा आवाज थोडा थरथरत असला तरी तिने ‘मेघ राग’ गाण्यास सुरुवात केली. जसा तिचा आवाज अधिक खंबीर झाला आणि वरच्या स्केलवर पोहोचला, तसे आकाश ढगांनी व्यापून काळेकुट्ट झाले. हळुवार पावसाला सुरुवातही झाली आणि त्याचे रूपांतर मुसळधार पावसात झाले. श्रोत्यांपैकी अनेकजण पावसाच्या स्पर्शाने उष्ण झालेले शरीर शांत करण्यासाठी धावतच बाहेर पडले. लवकरच सर्व काही पूर्ववत झाले. लोकांनी तानसेनच्या प्रतिभेची मुक्तकंठाने प्रशंसा केली. सम्राट अकबर अत्यंत प्रसन्न झाले असले, तरी त्यांना एक मोठा धक्का बसला होता, तो म्हणजे, आपल्याच संगीतकाराच्या संगीताच्या आगीमुळे आपण त्याला गमावणार होतो. तानसेनने दीपक राग गाऊन आपल्या जादुई आवाजाची प्रचिती सर्वांना दिलीच होती. मात्र दीपक राग गायल्याने शरीरात निर्माण झालेल्या उष्णतेने तानसेनला आजारी पाडले. तानसेन आजारी पडला आणि त्यांना दरबारात परतण्यासाठी दोन महिन्यांचा कालावधी लागला. तानसेनने सम्राट अकबराच्या दरबारात अनेक वर्षे गायन केले आणि संगीत शिकवले. ते केवळ एक संगीतकारच नव्हते, तर एक कवीही होते. त्यांनी आपल्या संगीतासाठी शब्दरचना केल्या आणि अनेक नवीन रागांची निर्मिती केली. तानसेनचे सूर आजही अजरामर जेव्हा तानसेन यांचे निधन झाले, तेव्हा अकबर त्यांच्या अंथरुणापाशी उपस्थित होते. अकबराचे मन अतीव दुःखाने भरून आले होते. त्यांना जाणीव होती की, भारताने आपला महानतम संगीतकार आणि गायक गमावला आहे. परंतु, तानसेन यांचे संगीत आजही जिवंत आहे आणि ते गुरु-शिष्य परंपरेद्वारे एका पिढीकडून दुसऱ्या पिढीकडे हस्तांतरित होत आले आहे आणि तानसेनचे सूर अजूनही या जगात अजरामर आहेत आणि राहतील.