सेंगोल बनवणारे एथिराज यांचे निधन, 99 वर्षांचे होते:1947 मध्ये नेहरूंना मिळाले, मोदींनी 2023 मध्ये संसदेत आणले; कुटुंब 71 वर्षे अनभिज्ञ राहिले

[ads1]

नवीन संसद भवनात स्थापित करण्यात आलेल्या सेंगोलचे निर्माते ज्वेलर्स तिरू वुम्मिडी एथिराज यांचे बुधवारी चेन्नई येथे निधन झाले. ते ९९ वर्षांचे होते. एथिराज यांनी ऐतिहासिक ‘सेंगोल’ तयार करण्यात महत्त्वाची भूमिका बजावली होती. हा सेंगोल १९४७ मध्ये देशाच्या स्वातंत्र्याच्या वेळी तत्कालीन पंतप्रधान जवाहरलाल नेहरू यांच्याकडे सोपवण्यात आला होता. स्वातंत्र्यानंतर सेंगोल प्रयागराज येथील इलाहाबाद संग्रहालयाच्या नेहरू दालनात ठेवण्यात आला होता. तेथे त्याची नोंद नेहरूंना भेट म्हणून मिळालेली सुवर्णकाठी अशी करण्यात आली होती. २०१८ पर्यंत एथिराज यांचे कुटुंबीयही सेंगोलबद्दल अनभिज्ञ होते. एका लेखातून त्यांना याबाबत माहिती मिळाली. २८ मे २०२३ रोजी पंतप्रधान मोदी यांनी नवीन संसद भवनाच्या उद्घाटनावेळी सेंगोल लोकसभा अध्यक्षांच्या आसनाजवळ स्थापित केला. १. सेंगोल बनवण्याची ऑर्डर कोणी दिली होती? १९४७ मध्ये तमिळनाडूतील तिरुवावडुतुरई अधीनम मठाने चेन्नईतील वुम्मिडी बंगारू चेट्टी ज्वेलर्सला सेंगोल बनवण्याचे काम सोपवले होते. तत्कालीन मठप्रमुखांनी राजदंडाची रचना आणि त्यात वापरल्या जाणाऱ्या धार्मिक प्रतीकांची माहिती दिली होती. या कामात वुम्मिडी एथिराज आणि वुम्मिडी सुधाकर यांची महत्त्वाची भूमिका होती. त्या वेळी एथिराज यांचे वय सुमारे २२ वर्षे होते. सरकारी माहितीनुसार, सुमारे १० कारागिरांनी १० ते १५ दिवसांत सेंगोल तयार केला होता. तो सुमारे ५ फूट लांब होता आणि सोन्याचा मुलामा दिलेल्या चांदीपासून बनवण्यात आला होता. सेंगोलच्या वर नंदीची आकृती तयार करण्यात आली होती, ज्याला न्याय आणि स्थैर्याचे प्रतीक मानले जाते. त्यावर देवी लक्ष्मी आणि धान्याच्या कणसांसारखी प्रतीकेही कोरण्यात आली होती. 2. 1947 मध्ये सेंगोल नेहरूंपर्यंत कसे पोहोचले? सरकारच्या 2023 मधील माहितीनुसार, स्वातंत्र्याच्या वेळी सी. राजगोपालाचारी यांच्या पुढाकाराने तमिळ मठाकडून सेंगोल तयार करून घेण्यात आला होता. मठाचे प्रतिनिधी तो घेऊन दिल्लीला पोहोचले. 14 ऑगस्ट 1947 रोजी रात्री जवाहरलाल नेहरू यांच्या निवासस्थानी एक धार्मिक समारंभ झाला. तमिळनाडूहून आलेल्या संतांनी नेहरूंना पवित्र जलाने आशीर्वाद दिला आणि सेंगोल सुपूर्द केला. या समारंभाचा उल्लेख 25 ऑगस्ट 1947 रोजी प्रकाशित झालेल्या टाइम्स नियतकालिकात आणि फ्रीडम ॲट मिडनाइट या पुस्तकातही आढळतो. मात्र, माउंटबॅटन यांनी सेंगोल सुपूर्द करून तो पुन्हा घेतल्याची कथा आणि त्याला सत्तेच्या हस्तांतरणाचे अधिकृत प्रतीक बनविल्याच्या दाव्याला ठोस पुरावा नाही. 3. स्वातंत्र्यानंतर सेंगोल कुठे ठेवण्यात आला आणि तो पुन्हा कसा सापडला? स्वातंत्र्यानंतर सेंगोल प्रयागराजच्या इलाहाबाद संग्रहालयातील नेहरू गॅलरीत ठेवण्यात आला होता. तिथे त्याची नोंद नेहरूंना भेट म्हणून मिळालेली सोन्याची काठी अशी करण्यात आली होती. २०१८ मध्ये एका तमिळ नियतकालिकात सेंगोलविषयी लेख प्रकाशित झाला. तो वाचल्यानंतर वुम्मिडी कुटुंबातील नव्या पिढीला समजले की त्यांच्या पूर्वजांनी हा ऐतिहासिक राजदंड तयार केला होता. म्हणजेच ७१ वर्षे हे कुटुंबही सेंगोलविषयी अनभिज्ञ होते. त्यानंतर कुटुंबाने शोध सुरू केला. २०१९ च्या सुमारास त्यांना समजले की याच्याशी साधर्म्य असलेला राजदंड इलाहाबाद संग्रहालयात आहे. कुटुंबाचे प्रतिनिधी अरुण कुमार यांनी संग्रहालयात जाऊन त्याची पाहणी केली. राजदंडावर तमिळ अक्षरे आणि नंदीची आकृती पाहिल्यानंतर कुटुंबाने त्याची ओळख निश्चित केली. एथिराज यांनाही नंदीची रचना पाहून त्याच्या कारागिरीशी संबंधित काही जुन्या गोष्टी आठवल्या. त्यांच्या मुलाच्या म्हणण्यानुसार, नंदीचा योग्य आकार ठरवण्यासाठी कारागिरांना कुंभकोणमपर्यंत जावे लागले होते. ४. २०२३ मध्ये नवीन संसद भवनात त्याची स्थापना का करण्यात आली? पंतप्रधान नरेंद्र मोदी यांनी २८ मे २०२३ रोजी नवीन संसद भवनाच्या उद्घाटनादरम्यान सेंगोलची स्थापना लोकसभा अध्यक्षांच्या आसनाजवळ केली. केंद्र सरकारने हे भारताचे स्वातंत्र्य, न्याय्य शासन आणि भारतीय सांस्कृतिक परंपरांशी संबंधित प्रतीक म्हणून सादर केले. यावेळी सेंगोल तयार करणाऱ्या वुम्मिडी कुटुंबातील सदस्यांचाही सन्मान करण्यात आला. एथिराज हेही २०२३ च्या समारंभात सहभागी झाले होते. पंतप्रधान मोदी यांनी त्यांची भेट घेऊन त्यांच्या योगदानाबद्दल कृतज्ञता व्यक्त केली होती.

[ads2]