Dengue Vaccine Details; QDENGA Impact, Benefits And Available Countries

पाऊस सुरू होताच डेंग्यूची भीतीही डोकावू लागते. दरवर्षी लाखो लोक या डासांमुळे होणाऱ्या आजाराच्या विळख्यात येतात आणि अनेक रुग्णांना आपला जीव गमवावा लागतो.

अशा परिस्थितीत भारताला पहिल्यांदाच डेंग्यूपासून बचावासाठी लस मिळाली आहे. ‘QDENGA’ (TAK-003) नावाच्या या लसीला DCGI (ड्रग कंट्रोलर जनरल ऑफ इंडिया) ने मंजुरी दिली आहे. ही लस डेंग्यू विषाणूच्या चारही प्रकारांविरुद्ध शरीराची प्रतिकारशक्ती विकसित करण्यासाठी तयार करण्यात आली आहे.

डेंग्यू हा जगातील सर्वात वेगाने पसरणारा डासांमुळे होणारा आजार आहे. ‘जागतिक आरोग्य संघटना’ (WHO) नुसार, 2024 मध्ये जगभरात डेंग्यूचे 1.46 कोटींहून अधिक रुग्ण आढळले. एका वर्षात नोंदवलेली ही आतापर्यंतची सर्वाधिक प्रकरणे आहेत.

केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाच्या मते, 2025 मध्ये देशभरात डेंग्यूचे 1.21 लाखांहून अधिक रुग्ण नोंदवले गेले. यात 131 लोकांचा मृत्यू झाला. अशा परिस्थितीत ही लस आल्यानंतर डेंग्यूपासून बचावासाठी मदत मिळेल.

आज ‘QDENGA’ लसीवर सविस्तर चर्चा करणार आहोत. तसेच जाणून घेऊया की-

तज्ज्ञ- डॉ. संचयन रॉय, वरिष्ठ सल्लागार, इंटरनल मेडिसिन, अपोलो स्पेक्ट्रा हॉस्पिटल, दिल्ली

प्रश्न- भारतात मंजूर झालेली डेंग्यू लस ‘QDENGA’ काय आहे?

उत्तर- ही डेंग्यूपासून संरक्षण देणारी टेट्राव्हॅलेंट लस आहे. ही शरीरात डेंग्यू विषाणूविरुद्ध प्रतिकारशक्ती विकसित करते आणि डेंग्यूच्या चारही प्रकारांपासून (DENV-1, DENV-2, DENV-3 आणि DENV-4) संरक्षण देते. यासोबतच ती गंभीर डेंग्यूचा धोका देखील कमी करते.

प्रश्न- ती कोणत्या कंपनीने बनवली आहे?

उत्तर- जपानच्या ‘ताकेडा फार्मास्युटिकल्स’ या औषध कंपनीने QDENGA लस तयार केली आहे. कंपनीने अनेक वर्षांच्या संशोधनानंतर आणि क्लिनिकल चाचण्यांनंतर ती विकसित केली आहे.

प्रश्न- याला भारतात कोणी मंजुरी दिली आहे?

उत्तर- भारतात QDENGA लसीला ‘ड्रग कंट्रोलर जनरल ऑफ इंडिया’ (DCGI) ने मंजुरी दिली आहे. DCGI नवीन औषधे, लसींची सुरक्षितता आणि परिणामकारकता तपासल्यानंतर त्यांच्या वापरास परवानगी देतो.

प्रश्न- जगातील कोणत्या देशांमध्ये ही लस आधीपासून वापरली जात आहे?

उत्तर- भारतापूर्वी QDENGA ला जगातील 42 देशांमध्ये मंजुरी मिळाली आहे. यामध्ये युरोपियन युनियन (EU) चे सदस्य देश, युनायटेड किंगडम (UK), स्वित्झर्लंड, इंडोनेशिया, मलेशिया आणि थायलंड यांचा समावेश आहे. कोणत्या देशांमध्ये ही लस वापरली जात आहे, प्रमुख देशांची यादी ग्राफिकमध्ये पहा-

प्रश्न- या लसीची चाचणी किती लोकांवर झाली?

उत्तर- सविस्तर मुद्द्यांमध्ये पहा-

प्रश्न- कोणत्या देशांमध्ये याचे ट्रायल झाले? ट्रायल किती वर्षे चालले?

उत्तर- आशिया आणि लॅटिन अमेरिकेतील डेंग्यू-प्रभावित देशांमध्ये याचे क्लिनिकल ट्रायल झाले. यामध्ये हे देश समाविष्ट आहेत-

गेल्या दोन ते तीन दशकांपासून जगभरात डेंग्यू लसीवर संशोधन सुरू आहे. याच काळात फेज-1, फेज-2 आणि फेज-3 च्या अनेक क्लिनिकल चाचण्या घेण्यात आल्या, ज्यांच्या आधारावर ही लस विकसित करण्यात आली आहे.

प्रश्न- WHO आणि इतर आंतरराष्ट्रीय संस्थांचे या लसीबद्दल काय म्हणणे आहे?

उत्तर- तपशीलवार मुद्द्यांमध्ये पहा-

प्रश्न- QDENGA (TAK-003) कसे कार्य करते?

उत्तर- कोणत्याही लसीचे काम शरीराला रोगाशी लढण्यासाठी तयार करणे हे असते. QDENGA देखील याच प्रकारे कार्य करते. मुद्द्यांमधून समजून घ्या-

प्रश्न- ही लस कोण घेऊ शकतो?

उत्तर- भारतात QDENGA लसीला 4 ते 60 वर्षांच्या लोकांसाठी मंजुरी मिळाली आहे. ज्यांना यापूर्वी डेंग्यू झाला आहे किंवा कधीच झाला नाही, असे दोघेही ही लस घेऊ शकतात.

प्रश्न- ही लस शरीरात रोगप्रतिकारशक्ती कशी निर्माण करते?

उत्तर- QDENGA घेतल्यानंतर शरीरात अनेक जैविक प्रक्रिया सुरू होतात, ज्या डेंग्यू विषाणूविरुद्ध प्रतिकारशक्ती विकसित करण्यास मदत करतात.

प्रश्न- ही लस 100% संरक्षण देते का?

उत्तर- नाही, QDENGA लस 100% संरक्षणाची हमी देत नाही. चाचण्यांदरम्यान, QDENGA च्या दोन डोसेसने 18 महिन्यांनंतर डेंग्यूमुळे रुग्णालयात दाखल होण्याचा धोका 90% पर्यंत कमी केला. 4.5 वर्षांनंतरही हा धोका 84% पर्यंत कमी राहिला. म्हणून, लस घेतल्यानंतरही डासांपासून बचाव करण्याचे उपाय करणे आवश्यक आहे.

प्रश्न- लसीमुळे किती वर्षांपर्यंत संरक्षण मिळते?

उत्तर- क्लिनिकल चाचण्यांच्या आकडेवारीनुसार, लसीचा प्रभाव कमीतकमी 4.5 वर्षांपर्यंत दिसून आला आहे. या काळात लस घेतलेल्या लोकांचा सतत मागोवा घेण्यात आला.

प्रश्न- जर आधी डेंग्यू झाला असेल, तरीही ही लस घेता येते का?

उत्तर- होय, आधी डेंग्यू झाला असो किंवा कधीच डेंग्यू झाला नसो, दोन्ही परिस्थितीत ही लस घेता येते.

प्रश्न- कोणत्या लोकांनी ही लस घेऊ नये?

उत्तर- QDENGA काही लोकांसाठी योग्य नाही. अशा लोकांनी लस घेण्यापूर्वी डॉक्टरांचा सल्ला नक्की घ्यावा. ग्राफिकमध्ये पहा-

प्रश्न- या लसीचे एकूण किती डोस लागतील?

उत्तर- QDENGA चे संपूर्ण लसीकरण दोन डोसमधून पूर्ण होईल. दोन्ही डोसमधून सुमारे 3 महिन्यांचे अंतर ठेवले जाईल.

प्रश्न- भविष्यात बूस्टर डोसची गरज पडेल का?

उत्तर- सध्या QDENGA साठी बूस्टर डोसची शिफारस केलेली नाही.

प्रश्न- याचे काही दुष्परिणाम देखील आहेत का?

उत्तर- होय, इतर लसींप्रमाणे याचेही काही सौम्य आणि तात्पुरते दुष्परिणाम होऊ शकतात. हे सहसा 1-3 दिवसांत आपोआप बरे होतात. ग्राफिक्समध्ये पहा-

प्रश्न- लस घेतल्यानंतर कोणत्या लक्षणांवर त्वरित डॉक्टरांना भेटले पाहिजे?

उत्तर- लसीकरणानंतर गंभीर लक्षणे दिसल्यास त्वरित डॉक्टरांचा सल्ला घेणे आवश्यक आहे. सर्व गंभीर लक्षणे ग्राफिक्समध्ये पहा-

प्रश्न- जर अलीकडेच दुसरी लस घेतली असेल तर कितीके अंतर ठेवावे?

उत्तर- हे यावर अवलंबून आहे की दुसरी लस कोणती आहे. सर्व लसींसाठी एकसारखे अंतर निश्चित नाही. म्हणून QDENGA घेण्यापूर्वी डॉक्टरांना तुमचा लसीकरणाचा इतिहास नक्की सांगा.