अभिनेत्री शबाना आझमी यांनी प्रसिद्ध लेखक-शायर जावेद अख्तर यांनी त्यांच्यासाठी लिहिलेल्या एका कवितेचा उल्लेख केला आणि सांगितले की, जावेद साहेबांना ती कविता आता आठवत नाही. दरम्यान, जावेद अख्तर यांनी यश आणि अपयशाबाबत आपले मत मांडले. त्यांनी सांगितले की, यशाचा गर्व करू नये आणि अपयशाला पदक बनवू नये. जयपूरमध्ये प्रसिद्ध लेखक-शायर जावेद अख्तर आणि अभिनेत्री शबाना आझमी रविवारी एका विशेष साहित्यिक संध्याकाळी सहभागी झाले. सीतापुरा येथील इंटरकॉन्टिनेंटल जयपूरमध्ये आयोजित ‘पोएट्री अँड कन्व्हर्सेशन’ या कार्यक्रमात जावेद अख्तर यांनी आपल्या कविता, शायरी आणि गीतांचे आपल्या खास अंदाजात सादरीकरण केले. तर शबाना आझमी यांनी त्यांच्या शब्दांचे इंग्रजीत भाषांतर करून त्यांच्या भावना आणि विचार प्रेक्षकांपर्यंत पोहोचवले. कार्यक्रमात जावेद अख्तर यांच्या सर्जनशील प्रवासाशी, संघर्षाशी, लेखनाशी आणि खासगी आयुष्याशी संबंधित अनेक किस्सेही समोर आले. हा कार्यक्रम दिल्लीतील प्रसिद्ध रेस्टॉरंट ‘चोर बाजार’च्या जयपूर आगमनानिमित्त ईएचव्ही इंटरनॅशनलतर्फे आयोजित करण्यात आला होता. साहित्य, सिनेमा आणि कलेशी संबंधित लोकांसाठी ही संध्याकाळ जावेद अख्तर आणि शबाना आजमी यांना जवळून ऐकण्याची खास संधी ठरली. सर्वप्रथम, येथे पाहा कार्यक्रमाचे फोटो… ‘अनुवादात सुगंध कुठेतरी उडून जातो’ कार्यक्रमात शबाना आझमी यांनी जावेद अख्तर यांच्या शायरीच्या अनुवादाबाबत एक रंजक गोष्ट सांगितली. त्या म्हणाल्या की, अनुवाद म्हणजे एखाद्या परफ्यूमला एका बाटलीतून दुसऱ्या बाटलीत ओतण्यासारखे आहे. असे करताना त्यातील काही सुगंध उडून जातोच. त्यामुळे एखाद्या शायराची रचना दुसऱ्या भाषेत सादर करणे सोपे काम नाही. असे असूनही शबाना यांनी जावेद यांच्या कविता आणि शायरीचा इंग्रजीत असा भावानुवाद केला की, प्रेक्षक मूळ रचनेतील भावना आणि अर्थाशी जोडलेले राहिले. एका बाजूला जावेद अख्तर आपल्या रचना वाचत राहिले, तर दुसऱ्या बाजूला शबाना आझमी त्यांच्या शब्दांचा इंग्रजीत अर्थ समजावून सांगत राहिल्या. दोघांमधील बातचीत आणि संवादामुळे हा कार्यक्रम केवळ काव्यवाचन न राहता एका साहित्यिक अनुभवात बदलला. जावेद अख्तर म्हणाले की, आपल्या यशाचा कोणालाही गर्व वाटता कामा नये आणि आपले दुःख किंवा अपयश पदक बनवू नये. आपल्याला हे जीवन मिळाले आहे, याबद्दल केवळ जीवनाचे आभार मानले पाहिजेत. ‘यांच्या शरीरातील एका हाडातही रोमांस नाही’ जावेद अख्तर यांच्या रोमँटिक गाण्यांची आणि शायरीची चर्चा सुरू असताना शबाना आझमी यांनी आपल्या खास अंदाजात एक मजेदार किस्सा सांगितला. त्या म्हणाल्या की, अनेकदा लोक, विशेषतः महिला, त्यांना सांगतात की जावेद साहेब इतक्या रोमँटिक गोष्टी लिहितात, म्हणजे खऱ्या आयुष्यातही ते खूप रोमँटिक असतील. शबाना यांनी विनोदी अंदाजात म्हटले की, यांच्या शरीरातील एका हाडातही रोमांस नाही. यावर जावेद अख्तर यांनीही लगेच उत्तर दिले. ते म्हणाले की, जो माणूस सर्कसमध्ये उलटा लटकतो, तो घरी जाऊनही उलटाच लटकेल असे आवश्यक नाही. जावेद आणि शबाना यांच्या या मिश्कील नोकझोकीवर प्रेक्षकांमध्ये जोरदार हशा पिकला. शबाना म्हणाल्या की, तुम्ही पाहा, यांनी इतक्या साऱ्या नज्मा पुस्तक न पाहता इथे म्हणून दाखवल्या; पण माझ्यासाठी ‘शबाना’ ही कविता लिहिली आहे, ती मात्र त्यांना आठवत नाही. वयाच्या १९व्या वर्षी जावेद अख्तर मुंबईत आले होते कार्यक्रमादरम्यान शबाना आझमी यांनी जावेद अख्तर यांच्या आयुष्यातील संघर्षही प्रेक्षकांसमोर मांडला. त्यांनी सांगितले की, ४ ऑक्टोबर १९६४ रोजी एक १९ वर्षांचा तरुण बॉम्बे सेंट्रल स्थानकावर पोहोचला होता. त्याच्या खिशात फक्त २७ पैसे होते, पण डोळ्यांत मोठी स्वप्ने होती. शबाना यांनी सांगितले की, जावेद अख्तर यांनी मुंबईतील संघर्षाच्या काळात अनेक अडचणी पाहिल्या. त्यांनी पदपथांवर, रेल्वे स्थानकांवर आणि अनेक स्टुडिओंच्या आवारात रात्री घालवल्या. एक काळ असा होता, जेव्हा त्यांच्याकडे सलग तीन दिवस खाण्यासाठी काहीही नव्हते आणि अंगावरचे कपडेही फाटके-जुने होते. त्यांनी सांगितले की, निराशेच्या त्या काळात एखादी व्यक्ती हार मानू शकली असती, पण जावेद अख्तर यांनी स्वतःला सांगितले की, ते असेच मरून जाण्यासाठी जन्माला आलेले नाहीत. हे दिवस बदलतील. शबाना यांनी सांगितले की, काळ बदललाही. ४ ऑक्टोबर १९६४ रोजीचा तो १९ वर्षांचा तरुण, ज्याच्याकडे जवळजवळ काहीच नव्हते, तो अनेक दशकांनंतर असे आयुष्य जगत होता, ज्याने भारताला काही अविस्मरणीय शब्द दिले. आज पुन्हा तोच ४ ऑक्टोबरचा दिवस आहे. ‘गुलजार आणि जावेद यांच्या शैलीतील फरक’ शबाना आझमी यांनी जावेद अख्तर आणि गुलजार यांच्या लेखनशैलीचेही एक मनोरंजक उदाहरण दिले. त्यांनी सांगितले की, एकदा त्यांनी गुलजार आणि जावेद अख्तर या दोघांनाही काहीतरी रोमँटिक लिहिण्यास सांगितले होते. त्यांनी सांगितले की, गुलजार साहेबांनी लिहिले—‘जा जा रे पिया मोरे पिया मोरे, मोरा लागे ना जिया।’ तर त्याच चालीवर जावेद अख्तर यांनी लिहिले—‘बातों से नहीं बोलूं, ओ जा रे जा रे, तू ना मेरा सनम, तू ना मेरा पिया।’ शबाना म्हणाल्या की, हाच दोघांच्या अभिव्यक्तीच्या शैलीतील फरक आहे. एकाच भावनेला दोन वेगवेगळे रचनाकार आपापल्या शैलीत कशा प्रकारे मांडतात, याचे हे उत्तम उदाहरण आहे. ‘मेरा आंगन, मेरा पेड़’मधून आठवणींच्या अंगणात परतले जावेद कार्यक्रमात जावेद अख्तर यांनी त्यांची गाजलेली कविता ‘मेरा आंगन, मेरा पेड़’ही ऐकवली. बालपणीचे घर, अंगण आणि त्या झाडाच्या निमित्ताने त्यांनी वयाबरोबर बदलणारी दृष्टी आणि आठवणींना शब्द दिले. जावेद अख्तर यांनी ‘वो कमरा याद आता है’ ही कविताही ऐकवली. यात त्यांनी त्या खोलीची आठवण सांगितली, जी आयुष्यातील ऊन, थकवा आणि संघर्षातून परतलेल्या व्यक्तीला आईप्रमाणे आपल्या कुशीत सामावून घेते. जावेद अख्तर यांनी ‘हा खेळ काय आहे’ या कवितेच्या माध्यमातून आयुष्य आणि जय-पराजयाकडेही वेगळ्या दृष्टिकोनातून पाहिले. काळ्या-पांढऱ्या सोंगट्यांकडे पाहत ते विचारतात की, जर ही केवळ लाकडी खेळणी असतील, तर मग जिंकणे काय आणि हरणे काय. दादरचा किस्सा आणि एक हजार रुपयांची आशा जावेद अख्तर यांनी आपल्या आयुष्यातील संघर्षाशी संबंधित आणखी एक रंजक किस्सा सांगितला. त्यांनी सांगितले की, संघर्षाच्या दिवसांत एकदा ते एक हजार रुपये मानधन घेण्यासाठी दादरला गेले होते. खिशात फारच कमी पैसे होते आणि ज्या निर्मात्याच्या कार्यालयात जायचे होते, तिथे पोहोचल्यावर कार्यालयाला कुलूप असल्याचे समजले. त्या वेळी त्यांच्यासमोर मोठा प्रश्न होता—उरलेल्या पैशांतून घरी परतण्यासाठी रेल्वेचे तिकीट घ्यावे की काही खावे. भूक लागली होती, म्हणून त्यांनी वाटेत हरभरे विकत घेतले आणि दादरहून वांद्र्यापर्यंत पायी परतण्याचा निर्णय घेतला. याच दरम्यान त्यांनी स्वतःशी एक संकल्प केला की, एक दिवस ते याच रस्त्याने आपल्या कारमधून प्रवास करतील. संघर्षाच्या काळात पाहिलेले हे स्वप्न नंतर सत्यात उतरले. जावेद अख्तर यांनी सांगितले की, जवळपास चार दशकांनंतर जेव्हा ते आपली मुलगी जोया अख्तरसोबत त्याच परिसरातून जात होते, तेव्हा त्यांनी जोयाला आपल्या संघर्षाच्या दिवसांतील तोच किस्सा सांगितला. त्यांनी सांगितले की, एकेकाळी त्यांच्याकडे पैसे नव्हते आणि त्यांनी दादरहून वांद्र्यापर्यंत पायी जाण्याचा निर्णय घेतला होता. त्यांचे म्हणणे ऐकल्यानंतर जोयाने मिश्कीलपणे असे उत्तर दिले की, ते स्वतःही निरुत्तर झाले. जोयाने त्यांना म्हटले की, त्या काळी २० पैशांचे हरभरेही भरपूर मिळत असतील. :::::::::::::::::::
मेरा आंगन, मेरा पेड़ मेरा आंगन कितना कुशादा, कितना बड़ा था जिसमें मेरे सारे खेल समा जाते थे और आंगन के आगे था वो पेड़ कि जो मुझसे काफी ऊंचा था लेकिन मुझको इसका यकीं था जब मैं बड़ा हो जाऊंगा इस पेड़ की फुंगी भी छू लूंगा बरसों बाद मैं घर लौटा हूँ देख रहा हूँ ये आंगन कितना छोटा है पेड़ मगर पहले से भी थोड़ा ऊंचा है वो कमरा याद आता है मैं जब भी ज़िंदगी की चिलचिलाती धूप में तपकर मैं जब भी दूसरों के और अपने झूठ से थककर मैं सबसे लड़ के खुद से हार के जब भी उस एक कमरे में जाता था वो हल्के और गहरे कत्थई रंगों का इक कमरा वो बेहद मेहरबां कमरा जो अपनी नर्म मुट्ठी में मुझे ऐसे छुपा लेता था जैसे कोई मां बच्चे को आंचल में छुपा ले प्यार से डांटे ये क्या आदत है जलती दोपहर में मारे-मारे घूमते हो तुम :::::::::::::::::::::::::: वो कमरा याद आता है दबीज और खासा भारी कुछ जरा मुश्किल से खुलने वाला वो शीशम का दरवाजा कि जैसे कोई अक्खड़ बाप अपने खुरदुरे सीने में शफकत के समुंदर को छुपाए हो वो कुर्सी और उसके साथ वो जुड़वां बहन उसकी वो दोनों दोस्त थीं मेरी वो इक गुस्ताख, मुंहफट आईना जो दिल का अच्छा था वो बेढंग सी अलमारी जो कोने में खड़ी इक बूढ़ी अन्ना की तरह आईने को तंबीह करती थी वो इक गुलदान नन्हा सा बहुत शैतान उन दिनों पे हंसता था दरीचा या ज़ेहानत से भरी इक मुस्कुराहट और दरीचे पर झुकी वो बेल कोई सब्ज़ सरगोशी किताबें ताक में और शेल्फ पर संजीदा उस्तानी बनी बैठीं मगर सब मुंतज़िर इस बात की।