‘आमच्या काळात असं नव्हतं’ किंवा ‘ते जुने दिवस काय होते!’ हे वाक्य तुम्ही मोठ्यांकडून किंवा कदाचित स्वतःच्या तोंडून अनेकदा ऐकले असतील. वर्तमानाबद्दल असंतोष आणि गेलेल्या काळाला सुवर्णकाळ म्हणून पाहणे ही मानवी स्वभावाची सवय राहिली आहे. शेकडो वर्षांपूर्वी ग्रीक कवी होमरच्या लेखनातही याचा उल्लेख आढळतो की माणूस नेहमीच भूतकाळाला महान सांगत आला आहे. पण खरंच भूतकाळ आजपेक्षा चांगला होता, की हा फक्त आपल्या मेंदूचा एक भ्रम आहे? मानसशास्त्रज्ञ आणि वैज्ञानिकांनी यामागे लपलेल्या अत्यंत मनोरंजक कारणांचा खुलासा केला आहे. मकाऊ विद्यापीठाचे व्यवहार वैज्ञानिक जे होंग यांच्या मते, मानवी समाजांमध्ये भूतकाळाला ‘सुवर्णकाळ’ मानण्याची परंपरा खूप जुनी आहे. यामागे ‘गुलाबी भूतकाळाचा भ्रम’ नावाचे मनोवैज्ञानिक कारण काम करते. आपला मेंदू भूतकाळाची आठवण करताना फिल्टरसारखा वागतो. तो जुन्या अडचणी, संघर्ष आणि कटू आठवणी हळूहळू अस्पष्ट करतो, तर सुखद आणि सकारात्मक अनुभवांना अधिक स्पष्टपणे जपून ठेवतो. दुसरीकडे, सध्या आपल्याला दैनंदिन आव्हाने, ताण आणि नकारात्मकतेचा सामना करावा लागतो. त्यामुळे गेलेला काळ चांगला आणि सुखद वाटतो, तर वर्तमानकाळ तुलनेने वाईट वाटतो. क्लेरमोंट विद्यापीठातील संशोधकांच्या मते, जेव्हा समाज अनिश्चितता, संकट किंवा मोठ्या बदलांच्या काळातून जातो, तेव्हा लोक मानसिक शांती आणि स्थिरतेच्या शोधात भूतकाळाकडे पाहू लागतात. अनिश्चिततेच्या काळाकडे आशेचा स्रोत म्हणून पाहा मानसशास्त्रज्ञ टिम वाइल्डशट म्हणतात की, भूतकाळ दोन प्रकारे आठवता येतो – पहिला, नॉस्टॅल्जिया (भूतकाळाची ओढ), जो सुखद आठवणींशी संबंधित असतो. तो आपल्याला प्रिय व्यक्ती आणि चांगल्या अनुभवांशी भावनिकरित्या जोडतो, आत्मविश्वास वाढवतो आणि आशा निर्माण करतो. दुसरा, डिक्लाइनिझम (ऱ्हासवाद) किंवा पतनवाद आहे, ज्यात व्यक्ती असे मानतो की भूतकाळ सर्व प्रकारे चांगला होता आणि समाज अधोगतीकडे जात आहे. ही विचारसरणी निराशा, तक्रारी आणि बदलांना विरोध करण्यास प्रोत्साहन देते. या अनिश्चिततेच्या काळात भूतकाळाकडे आशेचा स्रोत म्हणून पाहणे चांगले राहील, निराशाच्या विहिरी (ऱ्हासवाद) म्हणून नव्हे. तरच आपण पुढे जाऊ शकू.
आठवणींमध्ये आनंद शोधा, पण बदलही स्वीकारा- तज्ज्ञ:कालच्या आठवणीत आज हरवू नका; आठवणींमधून ऊर्जा घेऊन पुढे जा
