केरळमध्ये मान्सून नेहमी सर्वात आधी का येतो? जाणून घ्या रंजक कारणे

Monsoon Arrival| उत्तर भारतामध्ये सद्यस्थितीला कमालीची उष्णता जाणवत असून नागरिक उन्हाच्या तीव्र झळांनी त्रस्त झाले आहेत. अनेक भागांमध्ये पारा ४८ ते ५० अंश सेल्सिअसच्या आसपास नोंदवला गेला आहे. अशा वातावरणात ४ जून रोजी केरळ (Kerala) राज्यामध्ये मान्सूनचे आगमन झाले असून, या प्रखर उष्णतेपासून नागरिकांना लवकरच दिलासा मिळण्याची शक्यता आहे.

सर्वसामान्यपणे मान्सून ही एकच एक प्रक्रिया आहे असा समज बहुतेकांचा असतो, परंतु वास्तवात तसे नाही. मान्सून म्हणजे केवळ एका दिवसाची पर्जन्यवृष्टी नसून तो वाऱ्याच्या वाहण्याच्या दिशेत होणारा हंगामी बदल आहे. यामुळेच समुद्रावरील बाष्पयुक्त वारे देशाच्या भूभागाकडे खेचले जातात आणि वेगवेगळ्या राज्यांमध्ये दीर्घकाळ पाऊस पडतो.

भारतातील मान्सूनचे दोन मुख्य प्रकार

देशात प्रामुख्याने दोन वेगवेगळ्या ऋतूंमध्ये मान्सून सक्रिय होतो.

नैऋत्य मोसमी वारे

हा देशातील मुख्य पावसाळा असून तो जून ते सप्टेंबर या चार महिन्यांच्या कालावधीत सक्रिय असतो. भारतातील एकूण पर्जन्यमानाचा मोठा हिस्सा याच मोसमात पडतो. या मान्सूनच्या दोन प्रमुख उपशाखा आहेत. त्यातील पहिली अरबी समुद्राची (Arabian Sea) शाखा असून ती सर्वप्रथम केरळ आणि कर्नाटकच्या (Karnataka) किनारपट्टीवर धडकते. तेथील पश्चिम घाटाच्या (Western Ghats) अडथळ्यामुळे या भागात मुसळधार पाऊस होतो. दुसरी शाखा बंगालच्या उपसागरावरून (Bay of Bengal) पुढे सरकते, जी ईशान्य भारत, ओडिशा (Odisha) आणि बंगालच्या (Bengal) दिशेने प्रवास करते. त्यानंतर ही शाखा भारतातील सपाट मैदानी प्रदेशांमधून उत्तर व पश्चिमेकडील राज्यांमध्ये विस्तारते.

ईशान्य किंवा परतीचा मान्सून

हा पावसाचा दुसरा प्रकार ऑक्टोबर ते डिसेंबर या महिन्यांच्या दरम्यान पाहायला मिळतो. याला परतीचा मान्सून असे म्हणतात. हा प्रामुख्याने देशाच्या दक्षिण किनारपट्टीवरील तामिळनाडू (Tamil Nadu), पुदुचेरी (Puducherry) आणि आंध्र प्रदेश (Andhra Pradesh) या राज्यांच्या दक्षिण भागात चांगला पाऊस पाडतो.

हवेचा दाब आणि पावसाची निर्मिती

केवळ आकाशात ढग जमा झाल्याने पाऊस पडत नाही, तर त्यामागे हवेचा दाब आणि तापमानातील तफावत कारणीभूत असते. एप्रिल आणि मे महिन्यांत उत्तर-पश्चिम भारत, थर वाळवंट (Thar Desert) आणि गंगा नदीचे मैदान (Ganga Plains) अत्यंत तापतात. गरम हवा हलकी होऊन वरच्या दिशेने प्रवाहित होते, ज्यामुळे जमिनीलगत कमी दाबाचा पट्टा निर्माण होतो. उन्हाळ्यात हा कमी दाबाचा पट्टा उत्तर भारतावर अधिक तीव्र होतो.

याच्या उलट परिस्थिती समुद्रावर असते. पाणी हळूहळू तापत असल्याने उन्हाळ्यातही समुद्राचे तापमान जमिनीच्या तुलनेत कमी असते आणि तेथे उच्च दाबाचे क्षेत्र राहते. या नैसर्गिक फरकामुळे समुद्रावरील उच्च दाबाचे वारे जमिनीवरील कमी दाबाच्या क्षेत्राकडे वेगाने वाहू लागतात आणि स्वतःसोबत समुद्रातील प्रचंड आर्द्रता वाहून आणतात. दक्षिण गोलार्धातून निघणारे हे वारे विषुववृत्त ओलांडताना पृथ्वीच्या फिरण्यामुळे आपली दिशा बदलतात आणि भारतात नैऋत्य दिशेने प्रवेश करतात, म्हणूनच त्यांना नैऋत्य मान्सून म्हटले जाते. ही दमट हवा वर जाताना तिचे तापमान कमी होते, बाष्पाचे रूपांतर पाण्याच्या थेंबात होते आणि संघनन (Condensation) प्रक्रियेद्वारे ढग निर्माण होऊन पाऊस पडतो.

पावसाचा जोर वाढवणारी हवामान यंत्रणा

मान्सूनचा पाऊस संपूर्ण मोसमात एकाच वेगाने पडत नाही, तर काही विशिष्ट भौगोलिक स्थितीमुळे त्याचा जोर वाढतो.

मान्सून द्रोणी

उत्तर भारताच्या विस्तीर्ण भूभागावर तयार होणाऱ्या लांब आकाराच्या कमी दाबाच्या पट्ट्याला मान्सून द्रोणी (Monsoon Trough) असे संबोधतात. ही द्रोणी जेवढी अधिक मजबूत होते, तेवढा पावसाचा जोर वाढतो. ती कमकुवत झाल्यास किंवा तिची जागा बदलल्यास पावसाचा खंड पडतो.

कमी दाबाचे क्षेत्र

बंगालच्या उपसागरात वारंवार निर्माण होणारे कमी दाबाचे पट्टे (Low Pressure Area) भारताच्या अंतर्गत भागांकडे सरकतात. यामुळे मध्य भारताच्या पट्ट्यात मोठ्या प्रमाणावर पर्जन्यवृष्टी होते.

पर्वतरांगांचा रोध

पश्चिम घाट आणि हिमालय (Himalayas) या पर्वतरांगा मान्सूनच्या वाऱ्यांना अडवून त्यांना वरच्या दिशेने ढकलतात. पर्वतांना धडकल्यामुळे ही हवा उंचावर जाऊन थंड होते आणि त्या भागात मुसळधार पाऊस कोसळतो.

केरळमधील आगमन आणि बदलत्या तारखा

दरवर्षी मान्सूनच्या आगमनाची वेळ निश्चित नसते, ती निसर्गाच्या चक्रानुसार बदलत राहते. सहसा जूनच्या सुरुवातीला केरळमध्ये पावसाचे पाऊल पडते. यंदा ४ जून रोजी मान्सूनने केरळच्या किनारपट्टीवर अधिकृतपणे प्रवेश केला आहे.

News Title: Monsoon Arrival Kerala First Weather Forecast update