युरियासाठी पहाटे 4 वाजल्यापासून रांगा:अकोटमध्ये खतटंचाईमुळे गोंधळ, खरीप हंगामाच्या तोंडावर शेतकऱ्यांची धावपळ

राज्यात खरीप हंगामाची तयारी सुरू असताना अकोला जिल्ह्यातील अकोट येथे युरिया खताच्या टंचाईमुळे मोठा गोंधळ उडाल्याची घटना समोर आली आहे. युरियाचा मर्यादित साठा उपलब्ध असल्याने शेकडो शेतकऱ्यांनी कृषी सेवा केंद्राबाहेर पहाटेपासूनच रांगा लावल्या. परिस्थिती इतकी तणावपूर्ण झाली की गर्दी नियंत्रणासाठी पोलिसांना पाचारण करावे लागले. पहाटे 4 वाजल्यापासून शेतकऱ्यांची गर्दी मिळालेल्या माहितीनुसार, अकोटमधील एका कृषी सेवा केंद्रावर युरियाचा साठा येणार असल्याची माहिती मिळताच शेतकरी पहाटे 4 वाजल्यापासून केंद्राबाहेर जमा होऊ लागले. सकाळपर्यंत 400 हून अधिक शेतकरी, त्यामध्ये महिलांचाही मोठा सहभाग होता, खत मिळवण्यासाठी तासन्तास प्रतीक्षा करत होते. मात्र, केंद्रावर केवळ सुमारे 200 पोती युरिया उपलब्ध झाल्याने अनेक शेतकऱ्यांना खत मिळणार नसल्याचे स्पष्ट झाले. त्यामुळे वातावरण तणावपूर्ण बनले. एका शेतकऱ्याला एकच पोते; वादानंतर गोंधळ मर्यादित साठा लक्षात घेऊन विक्रेत्याने प्रत्येक शेतकऱ्याला फक्त एकच पोते युरिया देण्याचा निर्णय घेतला. यामुळे अनेक शेतकऱ्यांनी नाराजी व्यक्त केली. काहींनी अधिक खताची मागणी केल्याने विक्रेते आणि शेतकऱ्यांमध्ये वादावादी झाली. परिस्थिती चिघळताच पोलिसांना घटनास्थळी बोलावण्यात आले. अवकाळी पावसानंतर नवे संकट यंदा अनेक भागांतील शेतकरी आधीच अवकाळी पावसामुळे झालेल्या नुकसानीचा सामना करत आहेत. त्यात आता खरीप पेरणीपूर्वीच युरियाची कमतरता निर्माण झाल्याने शेतकऱ्यांच्या अडचणी वाढल्या आहेत. वेळेत खत न मिळाल्यास पिकांच्या वाढीवर परिणाम होण्याची भीती शेतकरी व्यक्त करत आहेत. प्रशासनाचा दावा काय? अकोटमधील घटनेनंतर कृषी विभागाने मात्र टंचाईचे वृत्त फेटाळले आहे. अधिकाऱ्यांनी माध्यमांना दिलेल्या माहितीनुसार, जिल्हा आणि तालुका स्तरावर पुरेसा युरिया साठा उपलब्ध असल्याचा दावा केला. काही ठिकाणी एकाच वेळी मोठी गर्दी होत असल्याने टंचाई असल्याची भावना निर्माण होत असल्याचे त्यांनी सांगितले. तसेच खत पुरवठा सुरळीत ठेवण्यासाठी प्रशासन प्रयत्न करत असल्याचेही त्यांनी स्पष्ट केले. केवळ अकोटच नव्हे, इतर राज्यांतही संताप युरिया उपलब्धतेच्या मुद्द्यावर देशातील अनेक राज्यांमध्ये शेतकरी संघटनांनी आंदोलनाचा इशारा दिला आहे. पंजाब, हरियाणा, राजस्थान, मध्य प्रदेश आणि बिहारमध्येही शेतकऱ्यांनी युरिया टंचाई, काळाबाजार आणि खतासोबत इतर उत्पादने खरेदी करण्याची सक्ती होत असल्याच्या आरोपांवरून निदर्शने केली आहेत. खतटंचाईमागील मोठे कारण काय? तज्ज्ञांच्या मते, खरीप हंगामाच्या सुरुवातीला युरियाची मागणी झपाट्याने वाढते. त्याचवेळी पुरवठ्यातील अडचणी, आयातीवरील अवलंबित्व आणि काही भागांतील साठेबाजीच्या तक्रारी यामुळे स्थानिक पातळीवर टंचाईची परिस्थिती निर्माण होते. महाराष्ट्रातील काही जिल्ह्यांमध्ये यापूर्वीही कृत्रिम टंचाई आणि लिंकिंगच्या तक्रारी समोर आल्या होत्या. खरीप हंगामासाठी धोक्याची घंटा? राज्यात पावसाने हजेरी लावण्यास सुरुवात केली असून पुढील काही आठवडे पेरणीसाठी अत्यंत महत्त्वाचे मानले जातात. अशा वेळी युरियासारख्या मूलभूत खतासाठी शेतकऱ्यांना पहाटेपासून रांगा लावाव्या लागत असतील, तर प्रशासनाच्या पुरवठा व्यवस्थेवर प्रश्नचिन्ह उपस्थित होत आहे. अकोटमधील घटना ही केवळ एका शहरापुरती मर्यादित नसून खरीप हंगामाच्या उंबरठ्यावर असलेल्या कृषी व्यवस्थेसाठी इशारा मानली जात आहे. अकोट तालुक्यात खरीप हंगामातील पिकांच्या क्षेत्रफळ व उत्पादकतेचा आढावा घेतल्यास कापूस पिकाच्या क्षेत्रात सातत्याने वाढ होत असताना सोयाबीन आणि तूर या प्रमुख पिकांच्या उत्पादकतेत लक्षणीय घट झाल्याचे चित्र समोर आले आहे. हवामानातील बदल, अनियमित पाऊस आणि कीड-रोगांच्या वाढत्या प्रादुर्भावामुळे उत्पादनावर परिणाम झाल्याचे कृषी विभागाने स्पष्ट केले आहे. मूग, उडीद आणि ज्वारी या पिकांच्याही क्षेत्र व उत्पादकतेत चढ-उतार दिसून आला. एकूण खरीप क्षेत्र २०२४-२५ मध्ये ६४,६७३.५२ हेक्टर होते, तर २०२५-२६ मध्ये ते ६४,५९१.५० हेक्टर राहिले. आगामी खरीप हंगामासाठी हे क्षेत्र वाढवून ६७,८०० हेक्टर करण्याचे नियोजन आहे. कापूस वाढणार तर सोयाबीन घटले तालुक्यात कापसाचे सरासरी क्षेत्र ४५ हजार हेक्टर असून, २०२४-२५ मध्ये ४६२१० हेक्टरवर लागवड होती. २०२५-२६ मध्ये हे क्षेत्र वाढून ४९७८१ हेक्टरपर्यंत पोहोचले. २०२६-२७ साठी कापसाचे संभाव्य क्षेत्र ५१,८०० हेक्टर आहे. उत्पादकता १८५० किलो प्रति हेक्टरपर्यंत नेण्याचे उद्दिष्ट आहे. सोयाबीनचे सरासरी क्षेत्र ११,५०० हेक्टर आहे. २०२४-२५ मध्ये सोयाबीनचे क्षेत्र ११,६७२.७० हेक्टर होते व उत्पादकता ११३७.०७ किलो प्रति हेक्टर होती. मात्र २०२५-२६ मध्ये क्षेत्र घटून ९,११२.८० हेक्टर झाले. उत्पादकता ७३४.४६ किलो प्रति हेक्टरपर्यंत खाली आली. तुरीचे सरासरी क्षेत्र ६,५०० हेक्टर आहे. २०२४-२५ मध्ये ६,४७९.५० हेक्टर क्षेत्रावर तुरीची लागवड होती. उत्पादकता १५४७.५२ किलो प्रति हेक्टर होती. २०२५-२६ मध्ये क्षेत्र ५,६६३ हेक्टरवर आले असून उत्पादकता १३५०.७२ किलो प्रति हेक्टरपर्यंत घटली. आगामी हंगामात तुरीचे क्षेत्र ६,९०० हेक्टरपर्यंत वाढवून उत्पादकता १७०० किलो प्रति हेक्टर करण्याचा मानस आहे.