F-15 फायटर जेट पाडल्याची घटना आणि पायलटचा खुलासा
३ एप्रिल रोजी अमेरिकेचे F-15 ईगल (Strike Eagle) हे लढाऊ विमान इराणच्या सीमा भागात उड्डाण करत असताना पाडण्यात आले,. हे विमान अमेरिकन हवाई दलाचा कणा मानले जाते. सुरुवातीला अमेरिकेला वाटले की हे विमान एखाद्या शोल्डर-फायर्ड मिसाईटने पाडले गेले असावे, परंतु विमानाचा पायलट ड्युड ४४ याने रेस्क्यू झाल्यानंतर जो खुलासा केला, त्याने अमेरिकन गुप्तचर संस्था हादरून गेल्या आहेत,.
पायलटने सांगितले की, विमान कोसळण्यापूर्वी त्याने आकाशात ड्रोन्सचा एक विचित्र झुंड पाहिला होता. हे ड्रोन्स एखाद्या जेली फिश प्रमाणे दिसत होते आणि सतत आपला आकार बदलत होते,. या फॉरमेशनमध्ये काही मोठे ड्रोन्स होते आणि त्यांच्या खाली छोटे ड्रोन्स लटकत होते, जे जेली फिशच्या पायांसारखे वाटत होते, हे ड्रोन्स अशा प्रकारे हालचाल करत होते की ते एखाद्या एलियनच्या उडत्या तबकडी सारखे भासत होते, ज्यामुळे पायलटमध्ये भीतीचे वातावरण निर्माण झाले.
जेली फिश ड्रोन तंत्रज्ञान काय आहे?
इराणचे हे महाअस्त्र जेली फिशच्या आकाराचे असून ते अत्यंत प्रगत अशा स्वार्म ड्रोन तंत्रज्ञानावर आधारित आहे. याची काही प्रमुख वैशिष्ट्ये खालीलप्रमाणे आहेत:
१. मेश नेटवर्किंग आणि वन-टू-मेनी कंट्रोल: या तंत्रज्ञानात अनेक ड्रोन्स एकमेकांशी मेश नेटवर्किंग द्वारे जोडलेले असतात. यामध्ये एक मुख्य ऑपरेटर अनेक ड्रोन्सना एकाच वेळी नियंत्रित करू शकतो, ज्याला वन टू मेनी कंट्रोल म्हणतात. २. आकार बदलण्याची क्षमता: हे ड्रोन्स हवेत आपला आकार आणि स्थिती सतत बदलू शकतात. मोठे ड्रोन्स कमांड सेंटर किंवा पॉवर सप्लाय म्हणून काम करतात, तर छोटे ड्रोन्स हल्ल्यासाठी किंवा विचलित करण्यासाठी खाली लटकलेले असतात. ३. हवेतील सुरुंग हे ड्रोन्स आकाशात अशा प्रकारे पसरतात की ते एखाद्या माइन फील्ड (बारूदी सुरंग) सारखे जाळे तयार करतात. या जाळ्यात अडकल्यावर जगातील सर्वात प्रगत लढाऊ विमानही स्वतःचा बचाव करू शकत नाही. ४. रडारला चकवा देण्याची क्षमता: हे ड्रोन फॉरमेशन पारंपारिक रडार आणि अँटी-एअरक्राफ्ट सिस्टमला चकवा देण्यासाठी डिझाइन केले गेले आहे. कमी उंचीवर राहून हे ड्रोन्स मोठ्या क्षेत्रावर नियंत्रण मिळवू शकतात.
रशिया आणि चीनचे सहकार्य
असे मानले जाते की इराणने हे तंत्रज्ञान रशिया आणि चीनच्या मदतीने विकसित केले आहे,. अमेरिकन गुप्तचर यंत्रणांच्या मते, हे तंत्रज्ञान आधी रशिया आणि चीनकडे होते, परंतु इराणने याचा प्रत्यक्ष युद्धात वापर करून आपली ताकद दाखवून दिली आहे,. रशिया-चीन-इराण या त्रिकोणामुळे आता जागतिक शक्तींचे संतुलन बदलण्याची शक्यता निर्माण झाली आहे,.
महागड्या विमानांचे भविष्य धोक्यात?
इराणने दाखवून दिले आहे की, हजारो कोटी रुपयांची महागडी लढाऊ विमाने (उदा. F-15, F-35) स्वस्त ड्रोन तंत्रज्ञानासमोर हतबल ठरू शकतात,. आजच्या काळात युद्ध हे केवळ शस्त्रास्त्रांचे राहिलेले नसून ते इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक वॉरफेअरआणि सायबर स्पेसचे झाले आहे,. इराणकडे स्वतःचे आर अँड डी असून त्यांनी स्वदेशी तंत्रज्ञानावर भर दिला आहे, ज्यामुळे अमेरिकेसारखी महासत्ताही वियतनामपेक्षा वाईट स्थितीत सापडली आहे, जिथे त्यांना पराभवाचा सामना करावा लागला आहे,.
भारताची संरक्षण स्थिती आणि आव्हाने
या संदर्भात भारताच्या संरक्षण सिद्धतेवरही मोठी प्रश्नचिन्हे उपस्थित केली जात आहेत. भारताचा AMCA (Advanced Medium Combat Aircraft) हा पाचव्या पिढीचा स्टेल्थ फायटर प्रोजेक्ट सध्या संकटात आहे. अमेरिकन GE F414 इंजिनची किंमत ७०-८० कोटींवरून थेट २०० कोटी रुपयांपर्यंत वाढली आहे, ज्यामुळे डीआरडीओ (DRDO) आता इतर पर्यायांचा शोध घेत आहे.
तसेच, तेजस विमानांच्या इंजिन पुरवठ्यातही मोठी विलंब होत आहे. १०० हून अधिक इंजिनची ऑर्डर असताना केवळ ४-५ इंजिन मिळाले आहेत. भारताकडे स्वतःचे प्रगत इंजिन तंत्रज्ञान नाही आणि आपण अजूनही परकीय मदतीवर अवलंबून आहोत,स्त्रोतानुसार, भारत केवळ मेक इन इंडियाच्या घोषणा करत आहे, परंतु प्रत्यक्षात हाय-एंड तंत्रज्ञानाचे संशोधन आणि विकास यामध्ये आपण मागे आहोत,.
ब्रह्मोसचे उदाहरण
भारताच्या ब्रह्मोस मिसाईलबद्दल सांगितले जाते की हे २०१४ पूर्वीचे तंत्रज्ञान आहे. ब्रह्मोस हे भारत आणि रशिया यांचा संयुक्त उपक्रम असून त्याचे नाव ब्रह्मपुत्रा आणि मोस्कोवा या नद्यांच्या नावावरून पडले आहे,हे तंत्रज्ञान रशियाकडून मिळालेल्या टेक्नॉलॉजी ट्रान्सफरमुळे शक्य झाले आहे, परंतु सध्याच्या काळात केवळ जुन्या यशावर अवलंबून राहणे पुरेसे नाही.
निष्कर्ष
इराणच्या जेली फिश ड्रोन्सनी हे सिद्ध केले आहे की, केवळ पैसा आणि महागडी उपकरणे युद्ध जिंकून देत नाहीत, तर इंडीजीनस तंत्रज्ञान आणि कल्पकता महत्त्वाची आहे,. येणारा काळ हा इलेक्ट्रॉनिक जॅमिंग, ड्रोन स्वार्म्स आणि इलेक्ट्रोमॅग्नेटिक युद्धाचा असेल. भारताला जर जागतिक स्तरावर टिकून राहायचे असेल, तर केवळ परदेशातून शस्त्रे खरेदी करण्यापेक्षा स्वतःचे प्रगत तंत्रज्ञान विकसित करण्यावर लक्ष केंद्रित करणे अनिवार्य आहे,.