कसा आहे इराण? — शक्ती, संघर्ष, महिला वास्तव आणि शिक्षणव्यवस्थेतील विरोधाभास

मध्यपूर्वेच्या गुंतागुंतीच्या राजकारणात सतत चर्चेत राहणारा देश म्हणजे इराण. तेलसंपत्ती, धार्मिक सत्ता, अणुकार्यक्रम, प्रादेशिक प्रभाव आणि पश्चिमी जगाशी संघर्ष या सर्व घटकांमुळे इराणचे राजकारण जगासाठी महत्त्वाचे ठरते. मात्र इराण समजून घेण्यासाठी केवळ त्याची परराष्ट्रनीती पाहणे पुरेसे नाही; समाजातील बदल, महिलांची स्थिती आणि शिक्षणव्यवस्था हेही तितकेच महत्त्वाचे घटक आहेत.

इस्लामिक क्रांती आणि आधुनिक इराणची निर्मिती

१९७९ मधील इस्लामिक क्रांतीनंतर इराणने स्वतःची राजकीय ओळख पूर्णपणे बदलली. आयातुल्ला रुहोल्ला खोमेनी यांच्या नेतृत्वाखाली राजेशाही संपुष्टात आली आणि धार्मिक तत्त्वांवर आधारित इस्लामिक प्रजासत्ताक निर्माण झाले.

या क्रांतीने दोन गोष्टी घडवल्या —
एकीकडे पश्चिमी प्रभावाला विरोध, तर दुसरीकडे समाजावर धार्मिक नियंत्रण वाढले. आजही राज्यव्यवस्थेतील अंतिम अधिकार सर्वोच्च धार्मिक नेत्याकडे आहे; सध्या ही भूमिका अली खामेनेई निभावत आहेत.

महिला: मर्यादा आणि प्रतिकार यांचा संघर्ष

इराणमधील महिलांची स्थिती ही जगभर चर्चेचा विषय ठरली आहे. इस्लामिक क्रांतीनंतर महिलांसाठी पोशाख नियम, सार्वजनिक वर्तनावरील नियंत्रण आणि धार्मिक कायद्यांनुसार सामाजिक मर्यादा लागू करण्यात आल्या.

महिलांना:

• सार्वजनिक ठिकाणी हिजाब बंधनकारक
• काही क्षेत्रांमध्ये सामाजिक निर्बंध
• कौटुंबिक कायद्यात पुरुषप्रधानता

यांचा सामना करावा लागतो.

तथापि, इराणमधील महिलांचे वास्तव केवळ दडपशाहीचे नाही. शिक्षण, विज्ञान, वैद्यकीय क्षेत्र, पत्रकारिता आणि कला क्षेत्रात महिलांचा सहभाग मोठ्या प्रमाणावर वाढला आहे. अनेक विद्यापीठांमध्ये महिला विद्यार्थिनींचे प्रमाण पुरुषांपेक्षा जास्त आहे. अलीकडील काळात महिलांनी सामाजिक स्वातंत्र्य, वैयक्तिक निवड आणि अभिव्यक्ती स्वातंत्र्यासाठी आंदोलन केले. या आंदोलनांनी इराणमधील समाज परिवर्तनाची प्रक्रिया जगासमोर आणली. राज्य नियंत्रण आणि नव्या पिढीची स्वातंत्र्याची मागणी यांच्यातील संघर्ष हा आजच्या इराणी समाजाचा मुख्य अंतर्गत ताण आहे.

शिक्षणव्यवस्था: इराणची अदृश्य ताकद

जागतिक चर्चेत कमी बोलला जाणारा पण अत्यंत महत्त्वाचा विषय म्हणजे इराणची शिक्षणव्यवस्था. आर्थिक निर्बंध असूनही इराणने शिक्षणाला राष्ट्रीय विकासाचा आधार मानले.

इराणची शिक्षणव्यवस्था तीन वैशिष्ट्यांनी ओळखली जाते:

1. उच्च साक्षरता दर — ग्रामीण भागातही शिक्षणाचा प्रसार
2. STEM शिक्षणावर भर — विज्ञान, अभियांत्रिकी आणि वैद्यकीय शिक्षण मजबूत
3. राज्यनियंत्रित अभ्यासक्रम — धार्मिक मूल्यांचा समावेश

तेहरान विद्यापीठ आणि इतर प्रमुख विद्यापीठांनी विज्ञान व संशोधन क्षेत्रात आंतरराष्ट्रीय स्तरावर आपले स्थान निर्माण केले आहे.

विशेष म्हणजे, महिलांचे उच्च शिक्षणातील प्रमाण लक्षणीय आहे. डॉक्टर, वैज्ञानिक आणि अभियंते म्हणून इराणी महिलांची वाढती उपस्थिती समाजातील बदलाची दिशा दर्शवते.

तथापि, शिक्षणात विचारस्वातंत्र्य मर्यादित असल्याची टीकाही केली जाते. राजकीय विषयांवरील चर्चा किंवा शासनविरोधी मतप्रदर्शनावर नियंत्रण असल्याचे अनेक विश्लेषक सांगतात.

अणुकार्यक्रम आणि जागतिक तणाव

इराणचा अणुकार्यक्रम हा जागतिक राजकारणातील सर्वात संवेदनशील मुद्दा राहिला आहे. इराण शांततामय अणुऊर्जा विकसित करत असल्याचा दावा करतो, परंतु अमेरिका आणि इस्रायल यांना संभाव्य अण्वस्त्र विकासाची भीती आहे. २०१५ मधील Joint Comprehensive Plan of Action कराराने काही काळ तणाव कमी झाला, पण नंतर पुन्हा संघर्ष वाढला. आर्थिक निर्बंधांमुळे इराणच्या अर्थव्यवस्थेवर मोठा परिणाम झाला.

मध्यपूर्वेतील प्रभाव आणि प्रादेशिक रणनीती

इराणने थेट युद्धाऐवजी प्रभाव विस्ताराचे धोरण स्वीकारले आहे. लेबनॉनमधील हिझ्बुल्ला, सीरिया आणि येमेनमधील राजकीय गटांना दिलेले समर्थन यामुळे इराण प्रादेशिक शक्ती म्हणून उदयास आला. हे धोरण इराणला अमेरिकन आणि इस्रायली प्रभावाला संतुलित करण्याची संधी देते, पण त्याचवेळी मध्यपूर्वेत अस्थिरता वाढल्याचा आरोपही होतो.

अर्थव्यवस्था: निर्बंधांमधील टिकून राहण्याची लढाई

इराणकडे मोठे तेल आणि वायू साठे असूनही आर्थिक निर्बंधांमुळे विकासाला अडथळे आले आहेत. यावर उपाय म्हणून इराणने चीन आणि रशिया यांच्याशी आर्थिक व सामरिक सहकार्य वाढवले. स्वदेशी उत्पादन, तंत्रज्ञान विकास आणि निर्बंधांना पर्याय निर्माण करणे ही इराणची आर्थिक रणनीती आहे.

भारत–इराण संबंध

भारत आणि इराण यांचे संबंध ऊर्जा, व्यापार आणि सामरिक हितांवर आधारित आहेत. चाबहार बंदर प्रकल्पामुळे भारताला मध्य आशियात प्रवेश मिळतो. अमेरिकेसोबतचे संबंध आणि इराणसोबतची भागीदारी यामध्ये संतुलन राखावे लागते  हेच आधुनिक भारतीय परराष्ट्रनीतीचे आव्हान आहे.

समाजातील बदल: तरुणाई आणि नवे इराण

इराणची जवळपास अर्धी लोकसंख्या तरुण आहे. शिक्षित तरुणाई, इंटरनेट संस्कृती आणि जागतिक संपर्कामुळे समाज अधिक खुला होत आहे. महिलांचा वाढता शैक्षणिक सहभाग आणि नागरी समाजातील सक्रियता भविष्यातील बदलाचे संकेत देतात.

आजचा इराण दोन दिशांमध्ये उभा आहे:

• राज्यनियंत्रित धार्मिक व्यवस्था
• आधुनिक, जागतिक विचारसरणी स्वीकारणारा समाज

निष्कर्ष: विरोधाभासांचा आधुनिक राष्ट्र

इराण हा विरोधाभासांनी भरलेला देश आहे. तो एकाच वेळी धार्मिक राष्ट्र, शिक्षणावर भर देणारा समाज, निर्बंधग्रस्त अर्थव्यवस्था आणि प्रादेशिक महासत्ता आहे. महिलांच्या हक्कांसाठी चालणारा संघर्ष चुकीचा दाखवला जातोय, मजबूत शिक्षणव्यवस्था आणि जागतिक राजकारणातील आक्रमक भूमिका  या सर्वांचा संगम म्हणजे आधुनिक इराण. इराण समजून घेणे म्हणजे केवळ मध्यपूर्वेतील एका देशाचा अभ्यास नव्हे; तर बदलत्या जागतिक व्यवस्थेतील समाज, सत्ता आणि स्वातंत्र्य यांच्यातील संघर्ष समजून घेणे होय. पुढील दशकात इराणची दिशा मध्यपूर्वेच्या आणि कदाचित संपूर्ण जगाच्या राजकीय संतुलनाला आकार देणार आहे.