महाराष्ट्र Vs गुजरात, कर्नाटक, तामिळनाडू कोण सरस?:जीडीपी, उद्योग, गुंतवणूक; कोणत्या राज्याची ताकद? आकडेवारी सांगते स्थिती
मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या हस्ते काल मुंबई – पुणे महामार्गावरील मिसिंग लिंक प्रकल्पाचे उद्घाटन करण्यात आले. मुंबई – पुणे द्रुगती महामार्ग 2002 मध्ये सुरू झाला. हा देशातील पहिल्या द्रुतगती मार्गांपैकी एक मानला जातो. या महामार्गामुळे पुणे जिल्हा व आसपासच्या परिसराच्या विकासाला मोठा हातभार लागला आहे. या प्रकल्पाची गिनीज बुक ऑफ वर्ल्ड रेकॉर्डमध्येही नोंद झाली आहे. या प्रकल्पाबाबत बोलताना मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी महाराष्ट्राच्या विकासाचा रोड मॅप मांडला. महाराष्टाची अर्थव्यवस्था ही जगातील 30 नंबरची इकॉनॉमी असल्याचा दावा मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांनी केला आहे. तसेच 2047 पर्यंत एक ट्रिलियन डॉलरची इकॉनोमी महाराष्ट्र होणार असल्याचा दावा देखील फडणवीस यांनी केला. या सर्व दाव्यांच्या पार्श्वभूमीवर दिव्य मराठी ने महाराष्ट्राच्या आर्थिक परिस्थितीचा घेतलेला हा आढावा. भारतातील आर्थिक विकासात महाराष्ट्र राज्याची भूमिका ऐतिहासिकदृष्ट्या महत्त्वाची राहिली आहे. देशाच्या औद्योगिक आणि वित्तीय केंद्र म्हणून ओळख असलेल्या मुंबई मुळे राज्याने दीर्घकाळ देशाच्या अर्थव्यवस्थेला गती दिली आहे. मात्र, अलीकडील काही वर्षांत गुजरात, कर्नाटक आणि तामिळनाडू या राज्यांनीही झपाट्याने प्रगती केली आहे. त्यामुळे महाराष्ट्राची आघाडी अजूनही कायम आहे का, हा प्रश्न निर्माण झाला आहे. या पार्श्वभूमीवर अधिकृत आकडेवारीच्या आधारे तुलना करणे आवश्यक ठरते. जीडीपी (GSDP): महाराष्ट्र अजूनही अव्वल, पण अंतर कमी राज्यांच्या आर्थिक ताकदीचा सर्वात महत्त्वाचा मापदंड म्हणजे GSDP (Gross State Domestic Product). भारत सरकारचे सांख्यिकी व कार्यक्रम अंमलबजावणी मंत्रालय आणि विविध राज्यांच्या आर्थिक सर्वेक्षणानुसार (2023-24 अंदाज): यावरून स्पष्ट होते की महाराष्ट्र अजूनही देशातील सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था आहे. मात्र, दुसऱ्या क्रमांकाच्या राज्याशी असलेले अंतर पूर्वीपेक्षा कमी झाले आहे. उदाहरणार्थ, महाराष्ट्र आणि तामिळनाडू यांच्यातील फरक सुमारे ₹10 लाख कोटींच्या आसपास आहे, जो दशकभरापूर्वी अधिक होता. दरडोई उत्पन्न: महाराष्ट्र पुढे, पण काही राज्ये वेगाने जवळ दरडोई उत्पन्न (Per Capita Income) हा नागरिकांच्या आर्थिक स्थितीचा महत्त्वाचा निर्देशक आहे. रिझर्व्ह बँक ऑफ इंडिया आणि राज्य आर्थिक सर्वेक्षणानुसार: येथे एक महत्त्वाची बाब दिसून येते, जीडीपीमध्ये महाराष्ट्र आघाडीवर असला तरी दरडोई उत्पन्नात कर्नाटक आणि तामिळनाडू काही प्रमाणात पुढे आहेत. याचा अर्थ या राज्यांमध्ये उत्पन्नाचे वितरण तुलनेने अधिक प्रभावी आहे. औद्योगिक आणि गुंतवणूक क्षेत्र: स्पर्धा तीव्र औद्योगिक विकासात महाराष्ट्र पारंपरिकदृष्ट्या मजबूत आहे. डिपार्टमेंट फॉर प्रमोशन ऑफ इंडस्ट्री अँड इंटरनल ट्रेड च्या आकडेवारीनुसार FDI (परकीय गुंतवणूक) मध्ये महाराष्ट्र दीर्घकाळ अव्वल राहिला आहे. विशेषतः बेंगळुरू आयटी आणि स्टार्टअप हब म्हणून झपाट्याने पुढे आला आहे. तर अहमदाबाद आणि सूरत हे औद्योगिक गुंतवणुकीसाठी आकर्षण केंद्र बनले आहेत. क्षेत्रनिहाय तुलना: सेवा, उद्योग आणि शेती सेवा क्षेत्र : महाराष्ट्र आणि कर्नाटक येथे सेवा क्षेत्राचा वाटा सर्वाधिक आहे. विशेषतः वित्तीय सेवा (मुंबई) आणि आयटी (बेंगळुरू) या दोन मोठ्या इंजिन्समुळे ही राज्ये पुढे आहेत. उद्योग : गुजरात आणि तामिळनाडू उत्पादन क्षेत्रात आघाडीवर आहेत. गुजरातमध्ये रिफायनरी, केमिकल्स, तर तामिळनाडूत ऑटोमोबाईल उद्योग मजबूत आहे. शेती : महाराष्ट्रात शेतीचा वाटा तुलनेने कमी (10-12%) आहे, तर इतर राज्यांमध्ये तो जास्त आहे. मात्र, शेतीतील उत्पादकता आणि उत्पन्नाच्या बाबतीत अजूनही सुधारणा आवश्यक आहे. रोजगार आणि बेरोजगारी राष्ट्रीय सांख्यिकी कार्यालय च्या Periodic Labour Force Survey (PLFS) नुसार: यावरून दिसते की औद्योगिक राज्यांमध्ये रोजगाराच्या संधी तुलनेने जास्त आहेत. मात्र, महाराष्ट्रात ग्रामीण भागात बेरोजगारीचे प्रमाण काही प्रमाणात जास्त असल्याचे दिसते. पायाभूत सुविधा आणि शहरीकरण पायाभूत सुविधांच्या बाबतीत महाराष्ट्र अजूनही मजबूत आहे. नीती आयोग च्या अहवालानुसार: नागपूर, पुणे यांसारखी शहरे वेगाने विकसित होत आहेत, पण बेंगळुरू आणि चेन्नईसारख्या शहरांनी तंत्रज्ञान क्षेत्रात आघाडी घेतली आहे. महसूल आणि कर्ज स्थिती राज्याच्या आर्थिक स्थैर्यासाठी महसूल आणि कर्ज महत्त्वाचे असतात. भारताचे वित्त मंत्रालय च्या अहवालानुसार: महाराष्ट्राचे उत्पन्न जास्त असल्यामुळे कर्ज व्यवस्थापन तुलनेने स्थिर आहे. मात्र, वाढत्या खर्चामुळे भविष्यात दबाव वाढू शकतो. महाराष्ट्र पुढे, पण स्पर्धा वाढली संपूर्ण विश्लेषणावरून असे स्पष्ट होते की महाराष्ट्र अजूनही देशातील सर्वात मोठी अर्थव्यवस्था आहे. जीडीपी, वित्तीय सेवा आणि गुंतवणूक यामध्ये राज्य आघाडीवर आहे. मात्र, कर्नाटक (आयटी), गुजरात (उद्योग) आणि तामिळनाडू (उत्पादन व सामाजिक विकास) या राज्यांनी वेगाने प्रगती करत महाराष्ट्राला कडवी स्पर्धा दिली आहे. आगामी काळात महाराष्ट्राने आपली आघाडी टिकवायची असेल तर पायाभूत सुविधा, ग्रामीण विकास, रोजगार निर्मिती आणि तंत्रज्ञान क्षेत्रात अधिक गुंतवणूक करणे आवश्यक आहे. अन्यथा ‘इकॉनॉमिक लीडर’ची ओळख टिकवणे कठीण होऊ शकते.
