इराण आणि अमेरिकेमधील सुरू असलेल्या संघर्षाला आज २२ दिवस पूर्ण झाले आहेत. या कालावधीत युद्धाने केवळ लष्करी स्वरूप न ठेवता, भू-राजकीय, आर्थिक आणि रणनीतिक पातळीवर अधिक गुंतागुंतीचे रूप धारण केले आहे.
समुद्रातील संघर्ष आणि अमेरिकेची माघार
२१ व्या दिवशी घडलेल्या घटनांनी या युद्धात महत्त्वाचा वळण आणला. विशेषतः समुद्री भागात इराणने आक्रमक भूमिका घेत अमेरिकेच्या नौदलाला मागे हटण्यास भाग पाडले. हार्मुज सामुद्रधुनी (Strait of Hormuz) या अत्यंत महत्त्वाच्या मार्गावर नियंत्रण मिळवण्याचा अमेरिकेचा प्रयत्न अडथळ्यात आला. अमेरिकेने या मार्गाला खुला करण्यासाठी अपाचे हेलिकॉप्टर, लढाऊ विमाने आणि नौदलाचा वापर करून मोठी कारवाई सुरू केली. मात्र, इराणने आपल्या क्षेपणास्त्र प्रणाली आणि वेगवान बोटींच्या साहाय्याने प्रत्युत्तर देत अमेरिकेच्या कारवाईला रोखले. त्यामुळे अमेरिकेला हे ऑपरेशन तात्पुरते थांबवावे लागले आणि काही नौदल तुकड्या मागे सरकल्या.
भौगोलिक लाभ: इराणचे सर्वात मोठे शस्त्र
हार्मुज सामुद्रधुनी हा केवळ १८ ते २१ नॉटिकल मैल रुंद असलेला अरुंद समुद्री मार्ग आहे. या परिसरातील टेकड्या, किनारे आणि गुहा यामुळे इराणला नैसर्गिक संरक्षण मिळते. त्यांनी या भागात आपली लष्करी साधने लपवून ठेवली आहेत.या भौगोलिक परिस्थितीमुळे इराणला अत्याधुनिक तंत्रज्ञानाशिवायही शत्रूवर लक्ष ठेवणे आणि हल्ले करणे शक्य होते. त्यामुळे अमेरिकन मरीनसाठी या भागात थेट प्रवेश करणे अत्यंत कठीण ठरत आहे.
जागतिक अर्थव्यवस्थेवर परिणाम
हार्मुज सामुद्रधुनी हा जगातील तेल वाहतुकीचा अत्यंत महत्त्वाचा मार्ग आहे. या मार्गावर निर्माण झालेल्या तणावामुळे जागतिक तेलाच्या किमती वाढू लागल्या आहेत. अमेरिकेसाठी हा मार्ग खुला ठेवणे अत्यावश्यक आहे, कारण त्याचा थेट परिणाम जागतिक अर्थव्यवस्थेवर आणि त्यांच्या धोरणांवर होतो.
प्रादेशिक विस्ताराची भीती
यमनमधील हूती (Houthi) गटाने इराणला पाठिंबा दर्शवला आहे. जर त्यांनी लाल समुद्रातील मार्ग बंद केला, तर जागतिक व्यापाराला मोठा धक्का बसू शकतो. त्यामुळे हा संघर्ष केवळ एका प्रदेशापुरता मर्यादित न राहता, व्यापक आंतरराष्ट्रीय संकटात रूपांतरित होण्याची शक्यता वाढली आहे.
युद्धाचे बदलते उद्देश
या युद्धाची सुरुवात इराणमध्ये सत्ता बदल घडवून आणण्याच्या उद्देशाने झाली होती, अशी चर्चा होती. मात्र २२ दिवसांनंतरही तो उद्देश साध्य झालेला नाही. अनेक लष्करी नेते आणि कमांडर गमावूनही इराण ठामपणे लढत आहे. लष्करी ताकदीच्या तुलनेत अमेरिका अधिक शक्तिशाली असली, तरी इराणची प्रतिकारशक्ती, त्यांचा संघर्षाचा इतिहास आणि बलिदानाची मानसिकता हे त्यांचे मोठे बळ ठरत आहे.
अमेरिका–इस्रायल मतभेद
या संघर्षात आणखी एक महत्त्वाचा मुद्दा म्हणजे अमेरिका आणि इस्रायल यांच्यातील वाढता दुरावा. इस्रायलचा उद्देश इराणमध्ये राजकीय बदल घडवून आणणे हा आहे, तर अमेरिकेचा मुख्य भर हार्मुज सामुद्रधुनी खुली ठेवण्यावर आहे. या वेगळ्या उद्दिष्टांमुळे दोन्ही देशांमधील रणनीतिक मतभेद वाढत असल्याचे दिसत आहे. काही आंतरराष्ट्रीय माध्यमांनुसार, या युद्धातील अपेक्षित परिणाम साध्य न झाल्याने नेतृत्व पातळीवर नाराजी वाढली आहे.
इस्रायलमधील तणावपूर्ण स्थिती
इराणकडून इस्रायलमधील तेल अवीव, हायफा आणि जेरुसलेम या शहरांवर हल्ले झाल्याचे वृत्त आहे. त्यामुळे तेथील नागरिकांना बंकरमध्ये आश्रय घ्यावा लागत आहे. परिस्थिती तणावपूर्ण असून, दोन्ही बाजूंनी हल्ले सुरूच आहेत.
भारत आणि जागतिक हितसंबंध
हार्मुज सामुद्रधुनीतून मोठ्या प्रमाणात तेल वाहतूक होते, ज्याचा भारतावरही परिणाम होतो. भारताचे मोठ्या प्रमाणात तेल आणि ऊर्जा आयात या मार्गावर अवलंबून आहे. त्यामुळे या संघर्षामुळे भारतासह अनेक देशांच्या अर्थव्यवस्थांवर दबाव वाढत आहे.
निष्कर्ष: शक्ती विरुद्ध सहनशक्ती
२२ दिवसांनंतर या युद्धाचे स्वरूप स्पष्ट झाले आहे हे केवळ शस्त्रांचे युद्ध नाही, तर सहनशक्ती, रणनीती आणि वेळ यांचा संघर्ष आहे. अमेरिकेकडे प्रचंड लष्करी व आर्थिक ताकद आहे, पण इराणकडे दीर्घकालीन संघर्षाची तयारी, भौगोलिक फायदा आणि मानसिक दृढता आहे.
काही विश्लेषकांच्या मते, अमेरिकेकडे रोलेक्स घड्याळ आहे, पण इराणकडे वेळ आहे. जर इराणने केवळ आपले अस्तित्व टिकवून ठेवले, तरी ते त्यांच्या दृष्टीने विजयासमान ठरू शकते.
