Arunachal Cloudburst; ITBP Soldiers Trapped & India Weather Update

दोन प्रश्नांच्या माध्यमातून ‘मान्सून ब्रेक’ समजून घेऊया

प्रश्न १: मान्सून ब्रेक म्हणजे काय?

उत्तर: जेव्हा देशाच्या मोठ्या भागांमध्ये सलग ५ ते १० दिवस पावसाचे प्रमाण सामान्य पातळीपेक्षा कमी होते, तेव्हा ‘मान्सून ब्रेक’ची स्थिती निर्माण होते. दुसऱ्या शब्दांत सांगायचे तर, ही पावसातील तात्पुरती घट असते; याचा अर्थ मान्सूनचा हंगाम संपला आहे असा होत नाही.

या काळात वायव्य, मध्य आणि दक्षिण भारतातील अनेक भागांत पावसाचे प्रमाण कमी होते, तर ईशान्य भारत, बिहार, पश्चिम बंगाल आणि हिमालयाच्या पायथ्याशी असलेल्या प्रदेशांत चांगला किंवा मुसळधार पाऊस पडत राहतो.

प्रश्न २: यावेळी मान्सून ब्रेक का पडला?

उत्तर: या मान्सून ब्रेकमागे चार मुख्य कारणे आहेत:

१. पावसाच्या पट्ट्यात (ट्रफमध्ये) झालेला बदल: यावेळी मान्सूनचा ‘ट्रफ’ (कमी दाबाचा पट्टा) त्याच्या नेहमीच्या स्थानावरून उत्तरेकडे सरकला. परिणामी, पावसाचे प्रमाण प्रामुख्याने ईशान्य भारत आणि हिमालयाच्या पायथ्याशी असलेल्या प्रदेशांत केंद्रित झाले.

२. अरबी समुद्रातून येणाऱ्या आर्द्रतेत घट: सामान्यतः, अरबी समुद्रावरून येणारे आर्द्रतायुक्त वारे पश्चिम आणि मध्य भारतात चांगला पाऊस पाडतात. यावेळी हे वारे अनेक दिवस कमकुवत राहिले, ज्यामुळे या प्रदेशांत पावसाचे प्रमाण कमी राहिले.

३. बंगालच्या उपसागरातील हवामान प्रणाली केवळ पूर्व भारतात सक्रिय: बंगालच्या उपसागरात तयार झालेले कमी दाबाचे पट्टे आणि ‘डिप्रेशन’ (कमी दाबाची क्षेत्रे) बिहार, झारखंड, पश्चिम बंगाल आणि ईशान्येकडील राज्यांकडे सरकले. यामुळे या भागांत सतत पाऊस पडला, परंतु त्यांचा प्रभाव पश्चिम आणि मध्य भारतापर्यंत पोहोचला नाही.

४. कमकुवत ‘वेस्टर्न डिस्टर्बन्सेस’ (पश्चिमेकडील विक्षोभ): जुलै महिन्यात वायव्य भारतावर ‘वेस्टर्न डिस्टर्बन्सेस’ फारसे सक्रिय नव्हते. परिणामी, राजस्थान, पंजाब, हरियाणा आणि पश्चिम मध्य प्रदेशावर पावसाची तीव्रता वाढवू शकणाऱ्या अतिरिक्त हवामान प्रणाली विकसित होऊ शकल्या नाहीत.

हवामान विभागाने जारी केलेल्या उपग्रह प्रतिमांवरून असे दिसून येते की, पूर्व आणि ईशान्य भारतावर ढगांचे आच्छादन केंद्रित झाले आहे, तर वायव्य भारतावर ढगांचे प्रमाण कमी दिसत आहे.