नेतान्याहू म्हणतात इराण कोसळणार, ट्रम्प म्हणतात हॉर्मुझ आमचे! वाचा पर्शियन आखातातील संघर्षाचे संपूर्ण ग्राउंड विश्लेषण!

५००0 मरीन नैराश्यात, सौदीचे जहाज उद्ध्वस्त: अमेरिका इराणच्या चक्रव्यूहात खरोखरच फसली आहे का

पर्शियन आखातातील वाढता तणाव आता केवळ प्रादेशिक संघर्ष राहिलेला नसून, त्याने एका जागतिक महायुद्धाचे आणि आर्थिक महासंकटाचे रूप धारण केले आहे. गेल्या २४ तासांतील लष्करी हालचाली, राजकीय दावे आणि प्रति-दावे पाहता, हे स्पष्ट होते की जागतिक अर्थव्यवस्था एका मोठ्या खाडीत कोसळण्याच्या उंबरठ्यावर आहे. इराण आणि अमेरिकेमधील थेट लष्करी संघर्षामुळे आंतरराष्ट्रीय तेल बाजारात कमालीची अस्थिरता निर्माण झाली असून, तेलाचे दर प्रति बॅरल १०० डॉलर पार करण्याच्या तयारीत आहेत. हे युद्ध केवळ भू-राजकीय नकाशा बदलणारे नसून, जगातील प्रत्येक सर्वसामान्य माणसाच्या खिशाला थेट कात्री लावणारे ठरणार आहे.

पार्श्वभूमी: युद्धाची पहिली ठिणगी आणि थेट लष्करी हल्ले

या संघर्षाची सुरुवात अत्यंत आक्रमक पद्धतीने झाली. अमेरिकेने सुरुवातीला इराणच्या सामरिकदृष्ट्या महत्त्वपूर्ण असलेल्या लारक बेटावर  हवाई हल्ला केला, ज्यामध्ये इराणच्या इस्लामिक रिव्होल्युशनरी गार्ड कॉर्प्स  चे ३ सैनिक मारले गेले. इराणसारखा देश यावर गप्प बसणे अशक्य होते. IRGC ने तात्काळ प्रत्युत्तर देत जॉर्डनमधील अमेरिकेच्या मुफक सलती एअरबेस आणि यूएई मधील लष्करी तळांवर क्षेपणास्त्र आणि ड्रोनचा मारा केला. इराणच्या या प्रतिहल्ल्यात अमेरिकेची अनेक महागडी लढाऊ विमाने जी हैंगरमध्ये तैनात होती, ती गंभीररीत्या उद्ध्वस्त झाली आणि अनेक अमेरिकन सैनिक जखमी झाले.

या हल्ल्याने संतप्त झालेल्या अमेरिकेने पुन्हा एकदा प्रतिशोधात्मक कारवाई करत इराणच्या बंदर अब्बास आणि चाबहार या किनारपट्टीवरील बंदरांवर आणि शहरांवर भीषण हल्ले केले. मात्र, या हल्ल्यादरम्यान अमेरिकेच्या एका मिसाईलने मानवी वस्ती असलेल्या एका लग्नाच्या हॉलवर धडक दिली. या भीषण दुर्घटनेत एका निष्पाप ४ वर्षांच्या चिमुरड्याचा जागीच मृत्यू झाला. इराणच्या लष्कराने आणि स्थानिक प्रशासनाने सॅटेलाईट फोटोंच्या माध्यमातून या हल्ल्याचे पुरावे गोळा केले आहेत. इराणचे राष्ट्राध्यक्ष मुस्तफा खान आणि रेड क्रेसेंटने जाहीर केले आहे की, रहिवासी भागांवर आणि लग्न समारंभावर हल्ला करणे हा थेट युद्ध गुन्हा असून, या प्रकरणी अमेरिकेला इंटरनॅशनल कोर्ट ऑफ जस्टिस  मध्ये खेचले जाईल. मुस्तफा खान यांनी स्पष्ट इशारा दिला आहे की, अमेरिकेला या क्रूर कृत्याची मोठी किंमत मोजावी लागेल.

ऑपरेशन सायके-३० आणि इराणचा लष्करी चक्रव्यूह

इराणने आपल्या सैनिकी सामर्थ्याचा परिचय देत ऑपरेशन सायके च्या ३० व्या टप्प्यात अमेरिकेला आणि तिच्या मित्र राष्ट्रांना थेट आव्हान दिले आहे. इराणच्या लष्कराने दिलेल्या माहितीनुसार, त्यांनी यूएई आणि बहरीन मधील अमेरिकेच्या प्रमुख लष्करी तळांना लक्ष्य केले आहे.

1. अलदफरा आणि अल मिनहाद एअरबेस: यूएईमधील हे दोन तळ अमेरिकेसाठी अत्यंत महत्त्वाचे आहेत, विशेषतः अलदफरा हा हवाई मोहिमांचे नियंत्रण, पाळत ठेवणे आणि लष्करी साहाय्यासाठी अमेरिकेचा मुख्य कणा मानला जातो. इराणच्या दर्जो कामाकाजी ड्रोनने या तळांमधील रडार यंत्रणा आणि सैनिकांच्या तुकड्यांवर अचूक हल्ले केले.
2. बहरीनचा शेख ईसा एअरबेस: बहरीन हे अमेरिकेच्या नौदलाच्या प्रसिद्ध फिफ्थ फ्लीटचे मुख्य केंद्र आहे. इराणच्या हल्ल्यांच्या भीतीमुळे अमेरिकेने या फ्लीटचे लॉजिस्टिक सेंटर शेकडो मैल दूर असलेल्या डिआगो गार्सिया येथे हलवले होते. मात्र, इराणने यापूर्वीच सिद्ध केले आहे की त्यांच्याकडे डिआगो गार्सियापर्यंत मारा करू शकणारी लांब पल्ल्याची क्षेपणास्त्रे आहेत. त्यामुळे अमेरिकेचा हा बचाव देखील निष्फळ ठरताना दिसत आहे.
3. इराकचे इरबिल : IRGC ने इराकच्या इरबिलमधील अमेरिकन तळांवर मिसाईल आणि ड्रोनचा संयुक्त हल्ला केला. यात अमेरिकेचे एक मेंटेनन्स सेंटर, तांत्रिक साधनांचे कोठार, देखरेख फुगे नियंत्रित करणारी यंत्रणा पूर्णपणे नष्ट झाली आणि इंधन साठवण टाक्यांना आग लागली. या हल्ल्यात अनेक अमेरिकन सैनिक मारले गेल्याचा दावा इराणने केला आहे, ज्याची पुष्टी अद्याप स्वतंत्र सूत्रांकडून झालेली नाही.

राजकीय दावे विरुद्ध ग्राउंड रिॲलिटी: ट्रम्प आणि नेतान्याहूंचा खेळ

या संपूर्ण युद्धात राजकीय नेत्यांचे दावे मात्र वास्तवापासून खूप लांब असल्याचे दिसून येते. इस्रायलचे पंतप्रधान बेंजामिन नेतान्याहू यांनी अत्यंत आत्मविश्वासाने विधान केले आहे की, इराणमधील मुस्तफा खान यांचे सरकार आता शेवटच्या घटका मोजत असून, ते लवकरच कोसळेल आणि आम्ही ते पाडणारच. नेतान्याहू यांच्या या आत्मविश्वासाला अमेरिकेच्या पाठिंब्याची जोड आहे.

दुसरीकडे, अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांनी त्यांच्या ट्रुथ सोशल (Truth Social) या सोशल मीडिया प्लॅटफॉर्मवर एक अत्यंत वादग्रस्त विधान केले. त्यांनी म्हटले की, आता हॉर्मुझची खाडी अमेरिकेच्या पूर्ण नियंत्रणात आहे, तर मग आपण याचे नाव बदलून ट्रम्प स्ट्रीट का करू नये? अमेरिकेप्रमाणेच हॉर्मुझ देखील पूर्वीपेक्षा अधिक हॉट होईल.

परंतु, सामरिक विश्लेषकांच्या मते ट्रम्प यांचा हा दावा हास्यास्पद आहे. ज्या हॉर्मुझ खाडीतून जगातील सुमारे २० ते २२ टक्के व्यापार आणि प्रामुख्याने कच्च्या तेलाची वाहतूक होते, तिथे अमेरिकेचे कोणतेही नियंत्रण उरलेले नाही. इराणने या खाडीतील वाहतूक पूर्णपणे रोखून धरली आहे. ट्रम्प यांचे हे वक्तव्य केवळ व्यापारी आणि राजकीय हेतूने प्रेरित असून, ग्राउंड रिॲलिटी अत्यंत वेगळी आहे. ट्रम्प यांच्या विधानानंतर काही तासांतच हॉर्मुझ खाडीत एका सौदी अरेबियाच्या जहाजाला समुद्री माइनची धडक बसली आणि त्याला भीषण आग लागली. इराणने या हल्ल्याची जबाबदारी स्वीकारली आहे. यावरून स्पष्ट होते की खाडीवर अमेरिकेचे नव्हे, तर इराणचे वर्चस्व निर्माण झाले आहे.

जागतिक अर्थव्यवस्था आणि वाढती महागाई

या आखाती युद्धाचा थेट फटका जागतिक अर्थव्यवस्थेला बसला आहे. युद्ध सुरू होण्यापूर्वी हॉर्मुझची खाडी सर्वांसाठी खुली होती, परंतु आता ती बंद झाल्यामुळे जागतिक पुरवठा साखळी विस्कळीत झाली आहे.

• तेलमधील दरवाढ: तेलाचे दर गगनाला भिडत असून, वाहतूक खर्च प्रचंड वाढला आहे.
• घरगुती बजेटवर परिणाम: वाहतूक खर्च वाढल्यामुळे केवळ भारतातच नव्हे, तर संपूर्ण जगात दूध, अंडी, भाजीपाला, तेल यांसारख्या जीवनावश्यक वस्तूंच्या किमती गगनाला भिडल्या आहेत. सर्वसामान्यांचे मासिक बजेट यामुळे पूर्णपणे कोलमडले आहे.

अमेरिकन सैनिकांचे मनोधैर्य आणि यूएसएस अब्राहम लिंकनची माघार

या युद्धाचा आणखी एक धक्कादायक पैलू म्हणजे अमेरिकन सैनिकांचे ढासळलेले मनोधैर्य. अमेरिकेची महाकाय युद्धनौका यूएसएस अब्राहम लिंकन ज्यावर सुमारे ५,000 अमेरिकन मरीन तैनात होते, ती गेल्या अनेक महिन्यांपासून समुद्रातच अडकून पडली होती. सैनिकांना जमिनीवर पाऊल ठेवण्याची संधी देखील मिळाली नव्हती, ज्यामुळे त्यांच्यात मोठ्या प्रमाणावर मानसिक तणाव आणि नैराश्य पसरले होते. अखेर, अमेरिकेला ही युद्धनौका मिडल ईस्ट आणि हिंदी महासागरातून बाहेर काढून थायलंडमध्ये पाठवावी लागली, जेणेकरून या ५००० सैनिकांना नैराश्यातून थोडा दिलासा मिळू शकेल. हे अमेरिकेच्या लष्करी माघारीचे आणि मानसिक पराभवाचे स्पष्ट लक्षण मानले जात आहे.

निष्कर्ष आणि आर्थिक सावधगिरीचा सल्ला

पर्शियन आखातातील हा संघर्ष सध्या तरी संपण्याची चिन्हे दिसत नाहीत. अमेरिका आणि इस्रायल इराणमधील सत्ता बदलाचा प्रयत्न करत आहेत, तर इराण आपल्या आक्रमक धोरणाने जागतिक अर्थव्यवस्थेला खिळखिळी करत आहे. अशा अत्यंत अनिश्चित आणि संकटमय काळात सर्वसामान्य नागरिकांनी आणि गुंतवणूकदारांनी विशेष काळजी घेणे आवश्यक आहे.

• गुंतवणूक करताना विचार करा: येणारे दिवस अत्यंत कठीण असणार आहेत, त्यामुळे आपला कष्टाचा पैसा सुरक्षित ठिकाणी गुंतवा आणि बाजारातील अस्थिरतेचा अभ्यास करूनच पाऊल टाका.

थोडक्यात सांगायचे तर, ट्रम्प स्ट्रीट सारखे दावे केवळ सोशल मीडियावर चर्चेचे विषय बनू शकतात, परंतु आखातातील युद्धाचे वास्तव मात्र अत्यंत भीषण असून त्याचा चटका संपूर्ण जगाला बसत आहे.