जागतिक राजकारणात एखाद्या देशाची ताकद केवळ त्याच्या लष्करी किंवा आर्थिक शक्तीवर अवलंबून नसते, तर त्या देशाच्या नेतृत्वाच्या स्वाभिमानावर आणि धैर्यावरही अवलंबून असते. अलीकडेच जी-७ परिषदेच्या पार्श्वभूमीवर घडलेला एक प्रसंग या विधानाचा जिवंत पुरावा ठरला आहे. इटलीच्या पंतप्रधान जॉर्जिया मेलोनी यांनी केवळ ३१ सेकंदांच्या व्हिडिओद्वारे अमेरिकेचे माजी राष्ट्राध्यक्ष डोनाल्ड ट्रम्प यांच्या अहंकाराला दिलेले उत्तर सध्या जागतिक स्तरावर चर्चेचा विषय बनले आहे.
वादाची ठिणगी: ट्रम्प यांचा भीक मागण्याचा दावा
डोनाल्ड ट्रम्प हे त्यांच्या बडबोलेपणा आणि वादग्रस्त विधानांसाठी ओळखले जातात. एका इटालियन टीव्ही चॅनेलला (La7) फोनवरून दिलेल्या मुलाखतीत ट्रम्प यांनी दावा केला की, जी-७ परिषदेदरम्यान जॉर्जिया मेलोनी त्यांच्यासोबत फोटो काढण्यासाठी तरसल्या होत्या आणि भीक मागत होत्या. ट्रम्प यांच्या मते, त्यांनी केवळ मेलोनी यांच्यावर दया आली म्हणून फोटोसाठी संमती दिली आणि असे सुचवले की त्यांनी मेलोनी यांच्याशी साधे संभाषण केले तरी त्यांना खूप आनंद होईल. ट्रम्प यांचे हे विधान केवळ एका महिला नेत्याचा अपमान नव्हते, तर ते एका सार्वभौम राष्ट्राच्या प्रमुखाबद्दल केलेले अत्यंत खालच्या पातळीचे विधान होते. ट्रम्प यांच्या अशा छिछोरे वागण्यामुळे अमेरिकेची राजनैतिक प्रतिष्ठा वारंवार धुळीला मिळाली आहे, असे तज्ज्ञांचे मत आहे.
मेलोनींचे ३१ सेकंदांचे सर्जिकल स्ट्राईक
मेलोनी यांनी ट्रम्प यांच्या या विधानावर शांत बसणे पसंत केले नाही. त्यांनी त्यांच्या अधिकृत इंस्टाग्राम पेजवर केवळ ३१ सेकंदांचा एक व्हिडिओ जारी केला. या व्हिडिओमध्ये त्यांनी स्पष्टपणे सांगितले की, ट्रम्प यांचा दावा पूर्णपणे मनघडंत आहे. मेलोनी यांनी ठणकावून सांगितले की,मी आणि माझा देश (इटली) कधीही कोणासमोर भीक मागत नाही. त्यांनी ट्रम्प यांच्या नावाचा उल्लेख करत असेही म्हटले की, दुर्दैवाने अमेरिकेच्या राष्ट्रपतींमध्ये पाश्चिमात्य शत्रूंच्या विरोधात आवश्यक असलेल्या धैर्याचा अभाव आहे. एका ५ कोटी ८९ लाख लोकसंख्या असलेल्या छोट्या देशाच्या महिला पंतप्रधानाने जगातील सर्वात शक्तिशाली मानल्या जाणाऱ्या नेत्याला त्याची जागा दाखवून दिली.
इटलीची आक्रमक राजनैतिक पावले
मेलोनी यांनी केवळ शब्दांनीच उत्तर दिले नाही, तर इटली सरकारने तात्काळ कठोर राजनैतिक पावले उचलली. इटलीचे उपमुख्यमंत्री आणि परराष्ट्र मंत्री अँटोनियो तजानी यांनी त्यांचा प्रस्तावित अमेरिका दौरा (२१-२२ जून) तात्काळ रद्द केला. तजानी यांनी ट्विट करून जाहीर केले की, ट्रम्प यांनी पंतप्रधान मेलोनी यांच्याबद्दल वापरलेले अपमानास्पद शब्द संपूर्ण इटलीचा अपमान करणारे आहेत आणि त्यामुळेच त्यांनी वॉशिंग्टनला न जाण्याचा निर्णय घेतला आहे. या घटनेमुळे पारंपारिक मित्र असलेल्या अमेरिका आणि इटली तसेच युरोपियन युनियन यांच्यातील संबंधांमध्ये मोठी खटास निर्माण झाली आहे [१३]. मेलोनी यांच्या या स्वाभिमानी भूमिकेला इटलीतील विरोधी पक्षांसह संपूर्ण युरोपमधून पाठिंबा मिळाला.
ट्रम्प: एक बुली आणि जगाची प्रतिक्रिया
स्रोतानुसार, ट्रम्प हे एक बुली (इतरांवर दडपण आणणारे) नेते आहेत, जे समोरच्या व्यक्तीने पलटून उत्तर दिले की दबतात. याचे उदाहरण म्हणून त्यांच्या चीन दौऱ्याचा उल्लेख केला जातो, जिथे चीनच्या कणखर भूमिकेमुळे ट्रम्प यांनी संपूर्ण तीन दिवस कोणतेही वादग्रस्त विधान केले नाही.
यापूर्वीही अनेक देशांच्या नेत्यांनी ट्रम्प यांना त्यांच्याच भाषेत उत्तर दिले आहे:
- दक्षिण आफ्रिकेच्या अध्यक्षांनी व्हाईट हाऊसमध्येच मीडियासमोर ट्रम्प यांना खडसावले होते.
- युक्रेनच्या अध्यक्षांनीही त्यांना थेट आरसा दाखवला होता.
- फ्रान्सच्या अध्यक्षांनी ट्रम्प यांच्या मदतीच्या दाव्यावर भर पत्रकार परिषदेत खोटेपणा उघड केला होता.
- कॅनडा आणि मेक्सिकोनेही ट्रम्प यांच्या जाचक धोरणांना चोख प्रत्युत्तर दिले होते.
भारत आणि ट्रम्प: एक विरोधाभास
स्रोतांमध्ये भारताचे पंतप्रधान नरेंद्र मोदी आणि डोनाल्ड ट्रम्प यांच्यातील संबंधांवर कडक टीका करण्यात आली आहे. ट्रम्प यांनी अनेकदा भारताचा आणि पंतप्रधान मोदींचा अपमान करूनही भारताने कधीही मेलोनींसारखी स्वाभिमानी भूमिका घेतली नाही, असे विश्लेषकांचे म्हणणे आहे.
ट्रम्प यांनी भारताबद्दल केलेली काही वादग्रस्त विधाने अशी आहेत:
- भारताला नर्क (Hell) आणि प्रवेशद्वार म्हटले.
- भारतीय अर्थव्यवस्थेला डेड इकॉनॉमी म्हटले.
- भारतीय तरुणांना लॅपटॉप गँगस्टर म्हणून हिणवले.
- भारतीय महिलांबद्दल अत्यंत आक्षेपार्ह टिप्पणी केली.
- पंतप्रधान मोदींचे राजकीय करिअर मी एका मिनिटात संपवू शकतो, असा दावा केला.
एवढे अपमान होऊनही पंतप्रधान मोदींनी ट्रम्प यांना एक्सीलेंसी (His Excellency) असे संबोधून त्यांचा सन्मान केला, ज्यावर स्रोतातून नाराजी व्यक्त करण्यात आली आहे. डिप्लोमॅटिक प्रोटोकॉलमध्ये एक्सीलेंसी शब्द वापरण्याची गरज नसतानाही मोदींनी तो वापरला, हे त्यांच्या व्यक्ती-केंद्रित मुत्सद्देगिरीचे (Personalized Diplomacy) लक्षण असल्याचे म्हटले आहे.
ट्रम्प यांच्या ग्रेट लीडर प्रशंसेचे गुपित
ट्रम्प अनेकदा मोदींना महान नेता (Great Leader) म्हणतात, परंतु या प्रशंसेमागे अमेरिकेचा आर्थिक फायदा दडलेला आहे. Axios ला दिलेल्या मुलाखतीत ट्रम्प यांनी स्पष्ट केले की, मोदींच्या आधीचे पंतप्रधान अमेरिकेला ठगत होते, परंतु मोदींनी अमेरिकेच्या अटी मान्य केल्या आहेत. या महानतेची किंमत भारताला खालीलप्रमाणे मोजावी लागली आहे:
- व्यापार शुल्क (Tariffs): मनमोहन सिंग यांच्या काळात अमेरिकन मालावर २.९५% टॅरिफ होता, जो ट्रम्प यांच्या दबावाखाली आता वाढला आहे. ट्रम्प यांनी स्वतः सांगितले की, त्यांनी भारताला वाटाघाटीसाठी मजबूर केले आणि आता भारत अमेरिकेला झुकते माप देत आहे.
- तेल आयात: अमेरिकेच्या सांगण्यावरून भारताने इराण आणि रशियाकडून स्वस्त तेल घेणे बंद केले किंवा कमी केले.
- शेतीवर परिणाम: अमेरिकन कापूस, सोयाबीन तेल आणि इथेनॉल भारताच्या बाजारपेठेत ०% शुल्कावर येत असल्याने भारतीय कापूस उत्पादक शेतकऱ्यांचे मोठे नुकसान होत आहे.
थोडक्यात, ट्रम्प मोदींना महान म्हणतात कारण ते अमेरिकेच्या फायद्यासाठी भारताच्या हिताशी तडजोड करत आहेत, असा आरोप स्रोतात करण्यात आला आहे.
निष्कर्ष: स्वाभिमानाची गरज
मेलोनी यांच्या उदाहरणातून हे स्पष्ट होते की, देश छोटा असो वा मोठा, त्याच्या नेत्याचा स्वाभिमानच त्या देशाला जगात सन्मान मिळवून देतो. इंदिरा गांधींसारख्या नेत्यांनी अमेरिकेच्या भूमीवर जाऊन निक्सन यांच्या डोळ्यात डोळे घालून भारताचा स्वाभिमान जपला होता, याची आठवणही स्रोतात करून दिली आहे.
आज भारतासारख्या १४४ कोटी लोकसंख्या असलेल्या देशाला इटलीसारख्या छोट्या देशाकडून स्वाभिमान शिकण्याची गरज आहे. जेव्हा एखादा परदेशी नेता तुमच्या देशाचा वारंवार अपमान करतो, तेव्हा त्याच्यासमोर नतमस्तक होण्याऐवजी त्याला चोख प्रत्युत्तर देणे, हेच खऱ्या राष्ट्रवादाचे लक्षण आहे. मेलोनी यांनी ३१ सेकंदात जे करून दाखवले, ते भारताला गेल्या अनेक वर्षांत जमलेले नाही, ही एक शोकांतिका असल्याचे या चर्चेतून अधोरेखित होते.