दिल्लीत रावणासोबत झुरळाच्या पुतळ्याचेही दहन होणार:इंदूरमध्ये 111, कोटात 105 फूट उंच रावण; 200 वर्षांपासून सुरू परंपरा

[ads1]

देशभरात आज दसरा साजरा केला जाईल. इंदूरमध्ये १११ फूट, कोटा आणि भोपाळमध्ये प्रत्येकी १०५ फूट उंच रावणाचे दहन केले जाईल. रायपूर आणि उज्जैनमध्ये प्रत्येकी १०१ फूट उंच पुतळे जाळले जातील. दिल्लीत रावणासोबत ३० फूट उंच झुरळाचाही पुतळा जाळला जाईल. देशात रावण दहनाची परंपरा २०० वर्षांहूनही जुनी आहे. अशी मान्यता आहे की, १७व्या शतकात तुलसीदासांचे शिष्य मेघा भगत यांनी वाराणसीत रामलीलेची सुरुवात केली होती. मात्र, ऐतिहासिक पुरावा १८३४ मध्ये ब्रिटिश कलाकार जेम्स प्रिन्सेप यांनी काढलेल्या एका चित्रात आढळतो. या चित्रात रामनगरमध्ये बनारसच्या राजांसमोर रामलीलेचे आयोजन आणि रावण दहनाचे दृश्य दाखवण्यात आले आहे. हे चित्र लंडनच्या ब्रिटिश लायब्ररीत उपलब्ध आहे. कुठे 5 हजार किलो वजनाचा रावण, तर कुठे 250 फूट लांब लंका मध्य प्रदेश: इंदूरमध्ये 111 फूट, भोपाळमध्ये 105 फूट उंच रावण मध्य प्रदेशातील इंदूरमध्ये 111 फूट, भोपाळच्या कोलारमध्ये 105 फूट आणि उज्जैनमध्ये 101 फूट उंच रावणाचे दहन केले जाईल. इंदूरमध्ये 250 फूट लांब लंका आणि दीड तासांची आतषबाजी आकर्षणाचा केंद्रबिंदू ठरेल. भोपाळमध्ये रावण, मेघनाद आणि कुंभकर्णाचे पुतळे तयार करण्यासाठी सुमारे 20 लाख रुपये खर्च झाले आहेत. उज्जैनमध्ये ४५ मिनिटे आतषबाजी होईल. मंदसौरमध्ये ८० फूट उंच रावणाचे डोळे लवतील, मान फिरेल आणि तलवार असलेला हात हलवला जाईल. जबलपूरमध्ये ७५ फूट आणि ग्वाल्हेरमध्ये ६५ फूट उंच रावणाचे दहन होईल. ग्वाल्हेरमध्ये राम मिरवणूक आणि ३० मिनिटे आतषबाजीही होईल. राजस्थान: १०५ फूट उंच रावण, ७०-७० फूट उंच कुंभकर्ण-मेघनाद कोटा येथे दसरा मेळ्याची तयारी पूर्ण झाली आहे. येथे १०५ फूट उंच रावणाचा पुतळा तयार करण्यात आला आहे. त्याचे वजन सुमारे ५ हजार किलो आहे. कुंभकर्ण आणि मेघनादाचे पुतळे प्रत्येकी ७० फूट उंच आहेत. फटाक्यांवर 4 लाख रुपयांपेक्षा जास्त खर्च करण्यात आला आहे. मंगळवारी संध्याकाळी 5:30 वाजता गड पॅलेस येथून लक्ष्मीनारायणजींची मिरवणूक निघेल. ती दसरा मैदानावर पोहोचेल, जिथे रावणाचे दहन केले जाईल. छत्तीसगड: 101 फूट उंच रावणाचा पुतळा, रेल्वे रुळांजवळ 250 जवान तैनात रायपूरच्या WRS मैदानावर 101 फूट उंच रावणाच्या पुतळ्याचे दहन केले जाईल. बोरियाखुर्द येथे रावणासोबत कुंभकर्ण आणि मेघनाद यांच्या पुतळ्यांचेही दहन केले जाईल. यंदा पुतळे तयार करण्याच्या खर्चात 15 ते 20 टक्क्यांनी वाढ झाली आहे. बांबू, रंगीत कागद, कापड, रंग आणि सजावटीच्या इतर साहित्याच्या किमती वाढल्याने खर्च वाढला आहे. कारागीर विक्रम नेताम यांचे कुटुंब जवळपास ५० वर्षांपासून पुतळे बनवत आहे. त्यांच्या मते, २८ फूट उंच रावणाच्या पुतळ्याची किंमत ३० ते ३२ हजार रुपयांपर्यंत आहे. देवनगर चौकात पुतळे विकणाऱ्या कविता गेल्या १५-१६ वर्षांपासून हे काम करत आहेत. त्यांच्याकडे १ ते २० फूट उंचीचे पुतळे मिळतात. दिल्ली: रावणासोबत जाळला जाणार ३० फूट उंच झुरळाचा पुतळा दिल्लीतील पीतमपुरा येथे श्री केशव रामलीला समिती यंदाच्या दसऱ्याला रावण, कुंभकर्ण आणि मेघनाद यांच्या पुतळ्यांसोबत ३० फूट उंच झुरळाचा पुतळाही जाळणार आहे. घरांमधून, आजूबाजूच्या परिसरातून आणि समाजातून अस्वच्छता दूर करण्याचा संदेश देण्यासाठी समितीने हा निर्णय घेतला आहे. समितीचे अध्यक्ष अशोक गोयल देवराहा यांच्या म्हणण्यानुसार, याआधीही देशातील समस्या दाखवण्यासाठी वेगवेगळे प्रतीकात्मक पुतळे जाळले जात होते. बिहार: पावसापासून संरक्षण करण्यासाठी पुतळ्यांमध्ये स्टील पाइप बिहारची राजधानी पाटणा येथील गांधी मैदानात रावण दहन केले जाणार आहे. यावेळी रावणाचा पुतळा 90 फूट, मेघनादाचा 85 फूट आणि कुंभकर्णाचा 80 फूट उंच बनवण्यात आला आहे. पावसापासून पुतळ्यांचे संरक्षण करण्यासाठी त्यांच्या निर्मितीत स्टील पाइपचा वापर करण्यात आला आहे. या आयोजनात माँ पाटण देवींच्या मूर्तीची झलकही पाहायला मिळणार आहे. गर्दी लक्षात घेता महिलांसाठी स्वतंत्र गॅलरी तयार करण्यात आली आहे. आयोजकांनी लोकांना मुलांच्या खिशात नाव, पत्ता आणि मोबाइल नंबर लिहिलेली चिठ्ठी ठेवण्याचे आवाहन केले आहे. झारखंड: रांचीमध्ये ८० फूट उंच रावण, दोन मजली लंका तयार झारखंडची राजधानी रांची येथील मोराबादी मैदानात ८० फूट उंच रावणाचा पुतळा तयार करण्यात आला आहे. येथे दोन मजली लंकाही उभारण्यात आली असून आतषबाजीची विशेष व्यवस्था करण्यात आली आहे. दरम्यान, अरगोरा मैदानात रावणाचा पुतळा ५५ फूट, तर कुंभकर्ण आणि मेघनाथ यांचे पुतळे प्रत्येकी ५० फूट उंच आहेत. येथेही आतषबाजी केली जाईल. एमपीमधील या गावाचे नाव रावण, पुतळ्याचे दहन करण्याऐवजी करतात पूजा मध्य प्रदेशातील विदिशा जिल्ह्याच्या नटेरन तहसीलीत रावणाच्या नावावर एक गाव आहे. येथे दसऱ्याला रावणाच्या पुतळ्याचे दहन केले जात नाही. उलट ग्रामस्थ रावणाला ग्रामदैवत मानून ‘रावण बाबा’ म्हणून त्याची पूजा करतात. गावातील प्राचीन परमारकालीन मंदिरात रावणाची १२ फूट लांब झोपलेल्या अवस्थेतील मूर्ती आहे. येथे दररोज पूजा आणि आरती केली जाते. दसऱ्याला रामायणपठण, भजन आणि सामूहिक भोजनाचे आयोजन केले जाते. म्हैसूर आणि कुल्लूमध्ये रावणदहन नाही, वेगळ्या परंपरा 1. म्हैसूर, कर्नाटक: देवी चामुंडेश्वरीच्या विजयाचा उत्सव म्हैसूरमध्ये दसऱ्याला ‘नाडहब्बा’ म्हटले जाते. येथे हा सण देवी चामुंडेश्वरीने महिषासुरावर मिळवलेल्या विजयाच्या रूपात साजरा केला जातो. विजयादशमीला प्रसिद्ध जंबू सवारी काढली जाते. यात सजवलेल्या हत्तींवर देवी चामुंडेश्वरीची सुवर्णमूर्ती ठेवली जाते. शोभायात्रेत पारंपरिक देखावे, लोकनृत्य आणि संगीताचाही समावेश असतो. यावेळी म्हैसूर पॅलेस हजारो दिव्यांनी सजवला जातो. येथे उत्तर भारताप्रमाणे रावणाचा पुतळा जाळण्याऐवजी राजेशाही परंपरा आणि देवीच्या विजयाचा उत्सव साजरा केला जातो. 2. कुल्लू, हिमाचल प्रदेश: सात दिवस चालतो दसरा उत्सव कुल्लूच्या ढालपूर मैदानावर दसरा उत्सव विजयादशमीच्या दिवशी सुरू होऊन सात दिवस चालतो. येथे रावण, कुंभकर्ण आणि मेघनाद यांच्या पुतळ्यांचे दहन केले जात नाही. उत्सवात आसपासच्या गावांमधून शेकडो देवी-देवतांच्या पालख्या आणि रथ येतात. ते भगवान रघुनाथांचे दर्शन घेतात. उत्सवाच्या अंतिम दिवशी बियास नदीच्या काठावर गवत आणि लाकडांपासून बनवलेल्या संरचनेला आग लावली जाते. याला प्रतीकात्मक ‘लंका दहन’ म्हटले जाते. यानंतर भगवान रघुनाथांचा निरोप घेत उत्सवाची सांगता होते.
जगात पुतळ्याचे दहन करण्याची परंपरा कशी सुरू झाली? जगात पुतळा जाळण्याची परंपरा कधी आणि कुठे सुरू झाली, याचा कोणताही ठोस पुरावा नाही. जुन्या काळात धार्मिक विधींमध्ये आणि विशेष प्रसंगी माणसासारख्या आकृत्यांचा वापर केला जात असे. अनेक समाजांमध्ये या पुतळ्यांना वाईटपणा, शत्रू किंवा दुर्भाग्याचे प्रतीक मानून जाळले किंवा नष्ट केले जात असे. कालांतराने ही परंपरा धार्मिक उत्सव, ऋतूआधारित सण आणि राजकीय विरोधाचा एक मार्गही बनली. 1328 मध्ये रोममध्ये पोपचा पुतळा जाळण्यात आला 14व्या शतकात पवित्र रोमन साम्राज्याचा सम्राट लुई चौथा आणि पोप जॉन 22वा यांच्यात सत्तेवरून वाद होता. याच काळात, 1328 मध्ये लुई चौथा रोममध्ये पोहोचला तेव्हा पोपचा पुतळा जाळण्यात आल्याचा उल्लेख आढळतो. ही पोपच्या सत्तेच्या विरोधात करण्यात आलेली प्रतीकात्मक कृती मानली जाते. पोप जॉन 22वा आणि सम्राट लुई चौथा यांच्यातील संघर्षाचा उल्लेख कॅथोलिक एनसायक्लोपीडिया आणि 1911च्या एनसायक्लोपीडिया ब्रिटानिकामध्येही आढळतो. युरोपमध्ये शतकानुशतके आहे प्रतिकात्मक पुतळे जाळण्याची परंपरा युरोपमध्ये शतकानुशतके धार्मिक आणि ऋतूविषयक सणांमध्ये अग्नी प्रज्वलित करण्याची परंपरा आहे. काही ठिकाणी या कार्यक्रमांमध्ये प्रतीकात्मक आकृत्याही जाळल्या जात असत. इतिहासकार जेम्स फ्रेझर यांनी त्यांच्या द गोल्डन बाउ या पुस्तकात अशा परंपरांचा उल्लेख केला आहे. मात्र, या परंपरांची सुरुवात नेमकी कधी आणि कुठे झाली, याबाबत स्पष्ट पुरावे उपलब्ध नाहीत. ब्रिटनमध्ये १७व्या शतकात सुरू झाली पुतळे जाळण्याची प्रथा ५ नोव्हेंबर १६०५ रोजी ब्रिटनमध्ये संसदेला बारूदाने उडवून देण्याचा कट उधळून लावण्यात आला होता. या कटात गाय फॉक्सचाही सहभाग होता. त्यानंतर १६०६ पासून दरवर्षी ५ नोव्हेंबर रोजी या घटनेच्या स्मरणार्थ शेकोट्या पेटवल्या जाऊ लागल्या. ब्रिटनच्या संसदेनुसार, राजा चार्ल्स प्रथम यांच्या कारकिर्दीत (१६२५-१६४९) पोप किंवा सैतानाचे पुतळे जाळण्याची प्रथा सुरू झाली. नंतर गाय फॉक्सचा पुतळा जाळणेही या आयोजनाचा भाग बनले. ही परंपरा आजही ब्रिटनमध्ये सुरू आहे.

[ads2]