हिंदी चित्रपटसृष्टीत ९०च्या दशकातील संगीताची चर्चा होत असताना संगीतकार जोडी जतिन-ललित यांचा उल्लेख न होणे शक्यच नाही. या जोडीने ‘जो जीता वही सिकंदर’, ‘खामोशी’, ‘कभी हां कभी ना’ आणि ‘दिलवाले दुल्हनिया ले जाएंगे’ यांसारख्या चित्रपटांच्या संगीतामुळे स्वतःची वेगळी ओळख निर्माण केली. याच काळात गीतकार मजरूह सुलतानपुरी यांच्यासोबत त्यांचे खास नाते निर्माण झाले. आता मजरूह सुलतानपुरी यांच्या जयंतीनिमित्त संगीतकार ललित पंडित यांनी लिहिलेले जुने गाणे ‘बात नजर की है’ प्रदर्शित करणार आहेत. हे गाणे अनेक वर्षांपूर्वी रेकॉर्ड करण्यात आले होते आणि मुळात ललित व जतिन यांच्या खासगी अल्बमचा भाग होणार होते. विशेष म्हणजे, या गाण्याची चाल ललित पंडित यांनी लावली होती आणि मजरूह सुलतानपुरी यांनी त्याच चालीवर गीत लिहिले होते. ललित पंडित यांनी दैनिक भास्करशी संवाद साधताना मजरूह सुलतानपुरी यांच्यासोबतचे नाते, एकत्र काम करण्याचा अनुभव आणि चालीवर गीत लिहिण्याच्या प्रक्रियेशी संबंधित अनेक किस्से सांगितले. प्रश्न: मजरूह सुलतानपुरी यांच्या जयंतीनिमित्त तुम्ही त्यांनी लिहिलेले गीत रिलीज करत आहात. याबद्दल सांगा? उत्तर: १ ऑक्टोबरला मजरूह साहेबांचा वाढदिवस असतो. मी रिलीज करणार असलेले गाणे आम्ही खूप आधी रेकॉर्ड केले होते. एक काळ असा होता, जेव्हा मला आणि जतिनला एक अल्बम करायचा होता आणि मजरूह साहेब त्यासाठी गाणी लिहित होते. हे त्याच गाण्यांपैकी एक आहे. सर्वात चांगली गोष्ट म्हणजे हे मजरूह साहेबांनी लिहिलेले गीत आहे आणि त्यांच्या वाढदिवशीच रिलीज होत आहे. मजरूह साहेबांसोबत आमचे खूप चांगले संबंध होते. त्यांनी आमच्यासोबत बरेच काम केले. ‘जो जीता वही सिकंदर’ ही त्यांनी लिहिलेले होती. माझ्या कारकिर्दीच्या सुरुवातीच्या काळात ‘यारा दिलदारा’ या चित्रपटातील ‘बिन तेरे सनम’ या गाण्याने जतिन-ललित यांना जी ओळख मिळवून दिली, त्या गाण्याचे बोलही मजरूह साहेबांनीच लिहिले होते. याशिवाय ‘कभी हां कभी ना’ आणि ‘खामोशी’ यांसारख्या चित्रपटांमध्ये त्यांच्यासोबत काम करण्याची संधी मिळाली. मजरूह साहेबांकडून आम्हाला खूप काही शिकायला मिळाले. त्यांच्या वाढदिवसानिमित्त त्यांनी लिहिलेले एखादे गाणे प्रदर्शित करावे, अशी माझी नेहमीच इच्छा होती. आता १ ऑक्टोबरला हे गाणे सर्व संगीत प्लॅटफॉर्मवर प्रदर्शित होईल. प्रश्न: मजरूह साहेबांसोबत काम करताना तुम्हाला कधी जाणवले की तुमची अनेक आवडती गाणी त्यांनीच लिहिली आहेत? उत्तर: जेव्हा मी त्यांच्यासोबत काम करण्यास सुरुवात केली, तेव्हा त्यांनी किती मोठे काम केले आहे, याची मला फारशी माहिती नव्हती. नंतर मला जाणवले की माझ्या आवडत्या गाण्यांपैकी अनेक गाणी मजरूह साहेबांनी लिहिलेली आहेत. नक्कीच आनंद बक्षी साहेब आणि इतरही अनेक मोठे गीतकार होते, पण माझ्या वैयक्तिक आवडीच्या गाण्यांमध्ये, जी मी नेहमी गातो, मजरूह साहेबांची अनेक गाणी समाविष्ट आहेत. त्यामुळे जतिन आणि मला त्यांच्याबद्दल खूप जिव्हाळा होता. आमच्या संगीताच्या सुरुवातीच्या काळात त्यांचे आम्हाला खूप मार्गदर्शन मिळाले. ते आमच्यासाठी गुरूसमान होते. त्यांच्या गाण्यांव्यतिरिक्त त्यांचे बोलणे ऐकायलाही खूप मजा यायची. ते आमच्याशी बरेच मोकळे झाले होते. तो काळ आमच्यासाठी खूप संस्मरणीय ठरला. प्रश्न: तुम्ही संगीतात कारकीर्द सुरू करण्याचा विचार केला, तेव्हा मजरूह साहेबांशी तुमची भेट कशी झाली? उत्तर: जेव्हा मी आणि जतिन ‘यारा दिलदारा’ या चित्रपटावर काम करत होतो, तेव्हा कोणत्या गीतकारासोबत काम करायचे, असा आम्ही विचार करत होतो. आमची दीदी सुलक्षणा पंडित यांनी मजरूह साहेबांसोबत काम केले होते. त्यांनीच आम्हाला मजरूह साहेबांसोबत काम करण्याचा सल्ला दिला. त्यावेळी ते काम करत नव्हते. त्यानंतर आम्ही मजरूह साहेबांना भेटण्यासाठी त्यांच्या घरी गेलो. रिजवी कॉलेजजवळ त्यांचे घर होते. तिथेच आमची पहिली भेट झाली आणि त्यानंतर एका सुंदर सहकार्याची सुरुवात झाली. प्रश्न: पहिल्या भेटीत मजरूह साहेबांची प्रतिक्रिया काय होती? उत्तर: त्या वेळी मजरूह साहेब इंडस्ट्रीवर थोडे नाराज होते, कारण बऱ्याच काळापासून लोक त्यांच्यासोबत काम करत नव्हते. त्यांनी आम्हाला विचारले, ‘तुम्ही का आला आहात? मी तर काम करत नाही. तुम्ही माझ्याकडे का आला आहात?’ आम्ही सांगितले की आम्हा दोघांनाही तुमच्यासोबत काम करायचे आहे आणि आम्ही आमच्या कारकिर्दीची सुरुवात करत आहोत. त्यांनी आमच्याशी संवाद साधला. आम्ही सुलक्षणाशी जोडलेले आहोत आणि आमच्या कुटुंबाचा संगीताशी संबंध आहे, हे त्यांना कळले तेव्हा त्यांना समजले की आम्ही संगीताशी जोडलेल्या कुटुंबातील मुले आहोत. त्यानंतर त्यांनी प्रेमाने सांगितले की ते आमच्यासोबत नक्कीच काम करतील. प्रश्न: यानंतर तुमची गाणी यशस्वी झाली, तेव्हा मजरूह साहेबांसोबतचे तुमचे नाते कसे झाले? उत्तर: एखादे काम यशस्वी झाले की आपोआपच एक नाते निर्माण होते. एकमेकांवरील विश्वास वाढतो. मजरूह साहेबांनी आमच्यासोबत काम सुरू केल्यानंतर त्यांची अनेक उत्कृष्ट गाणी आली. त्यांना नामांकने मिळाली आणि पुरस्कारही मिळाले. त्यानंतर इंडस्ट्रीतील इतर लोकांनाही त्यांच्यासोबत काम करायचे होते. तो काळ त्यांनीही पाहिला. ते आमच्यावर खूप खुश असायचे, कारण आमचे संगीत त्यांच्यासोबत खूप छान जमून यायचे. कामात खूप मेहनत असायची, पण त्यासोबत खूप मजाही यायची. प्रश्न: मजरूह साहेबांसोबत गाणी तयार करण्याची प्रक्रिया कशी असायची? तुम्ही त्यांना प्रसंग आणि धून कशी समजावून सांगायचे? उत्तर: मजरूह साहेबांनी आमच्यासोबत जितकी गाणी लिहिली, त्यापैकी बहुतेक गाणी चालीवर लिहिली गेली होती. आम्ही चाल तयार करून त्यांना द्यायचो आणि ते त्यावर शब्द लिहून आणायचे. आता प्रदर्शित होत असलेल्या गाण्याची चालही मीच मजरूह साहेबांना दिली होती. त्यांनी त्यावरच शब्द लिहिले होते. हे त्याच काळातील रेकॉर्डिंग आहे. यात तुम्हाला त्या काळातील अॅनालॉग अनुभव मिळेल. या गाण्याची खास गोष्ट अशी आहे की, ‘कुछ कुछ होता है’, ‘दिलवाले दुल्हनिया ले जाएंगे’ यांसारख्या मोठ्या चित्रपटांची गाणी आम्ही ज्या काळात रेकॉर्ड केली होती, त्याच काळात हे गाणे रेकॉर्ड करण्यात आले होते. माझ्यासाठी सर्वांत मोठा आनंद हा आहे की, हे गीत त्या वेळी लिहिले गेले होते, जेव्हा मजरूह साहेब आपल्यात होते आणि त्यांच्यासोबत बसून ते तयार करण्यात आले होते. प्रश्न: हे गाणे एखाद्या चित्रपटासाठी रेकॉर्ड करण्यात आले होते का? उत्तर: नाही, मला आणि जतिनला आमचा एक खासगी अल्बम करायचा होता. आम्ही मजरूह साहेबांशी बोललो होतो आणि त्यांनी आमच्यासाठी नक्की लिहीन, असे सांगितले होते. हे त्याच काळात लिहिलेले गीत आहे. प्रश्न: हे गाणे कोणी गायले आहे? उत्तर: हा आमचा अल्बम होता, त्यामुळे हे गाणे मी स्वतः गायले आहे. जतिनची जी गाणी होती, ती जतिनने गायली होती. प्रश्न: मजरूह साहेबांची निवड करण्यामागे त्या वेळी तुमचा काय विचार होता? इतरही अनेक गीतकार सक्रिय होते? उत्तर: खरं सांगायचं तर हे आमचं नशीब होतं आणि आमच्या दीदींचा चांगला सल्ला होता, जो खूप उपयोगी पडला. आम्ही मजरूहसाहेबांची निवड कशी करणार? त्यांनीच आमची निवड केली, ही आमच्यासाठी खूप मोठी गोष्ट होती. ते खूप जाणकार व्यक्ती होते. त्यांच्यासारखी व्यक्ती मी पुन्हा कधीच पाहिली नाही. त्यांच्याकडून खूप काही शिकायला मिळाले. त्यांच्यासोबत बसण्यात खूप मजा यायची. आम्ही नवीन संगीत दिग्दर्शक आहोत, अशा प्रकारे ते आमच्याशी वागत नसत. त्यांचा स्वभाव खूप सहज होता. त्यांच्यात एक वेगळ्याच प्रकारची विनोदबुद्धी होती. ते खूप जिंदादिल व्यक्ती होते आणि कलाकार म्हणून तर खूप मोठे होतेच. प्रश्न: मजरूह साहेबांच्या घरी मैफल जमायची का? तिथेच गाणी लिहिली जायची? उत्तर: नाही, ते आमच्या संगीताच्या खोलीत येत असत. तिथेच आमचे सर्व संगीतकार असायचे आणि गाणी तयार व्हायची. कधीकधी तिथेच दुरुस्तीही करायचे, पण बहुतेक वेळा ते चाल घरी घेऊन जायचे. आम्ही त्यांना प्रसंग आणि चाल समजावून सांगायचो. गाण्याचा प्रसंग काय आहे, याबद्दल ते दिग्दर्शकाशीही बोलायचे. त्यानंतर घरी जाऊन गीत लिहायचे आणि मग गाणे घेऊन यायचे. प्रश्न: चालीवर गीत लिहिणे आणि लिहिलेल्या गीताला चाल लावणे, या दोन्ही गोष्टींमध्ये कोणते आव्हान असते? उत्तर: मजरूह साहेबांनी एकदा मला सांगितले होते की, चालीवर लिहिण्याची सुरुवात करणाऱ्या लोकांपैकी ते एक होते. पूर्वी साधारणपणे शब्दांवर काम केले जायचे आणि त्यानंतर चाल तयार केली जायची. आमच्यासाठी चालीवर गाणे तयार करणे अधिक सोयीचे होते, कारण त्यामुळे संगीतकाराला अधिक सर्जनशील स्वातंत्र्य मिळते. तो गाण्याला वेगवेगळ्या पद्धतीने पुढे नेऊ शकतो. एखादा गीतकार माहिर असेल, तर तो चालीवरही उत्तम लिहू शकतो. मजरूह साहेबांसाठीही ही एक प्रकारची आव्हानात्मक गोष्ट असायची की चालीप्रमाणे शब्द कसे सुंदरपणे बसवायचे. ‘खामोशी’ आणि ‘जो जीता वही सिकंदर’मधील आमची अनेक गाणी अशी होती, ज्यांच्या चाली आधी तयार करण्यात आल्या होत्या. ‘पहला नशा’सारख्या गाण्याचे बोल आधी लिहून मग त्यावर चाल बनवण्याचा प्रयत्न केला असता, तर त्यात तेवढेच सौंदर्य आले असतेच असे नाही. संगीतकाराचीही एक कल्पनाशक्ती असते—तो चालीला कुठे घेऊन जातो, यावर बरेच काही अवलंबून असते. आमचे यशाचे प्रमाण त्यामुळे चांगले राहिले, कारण आम्ही बहुतेक वेळा आधी चाल तयार करून घेतली आणि मग त्यावर मोठ्या गीतकारांकडून गाणी लिहून घेतली. मात्र काही गाणी अशीही आहेत, ज्यांसाठी मी आधीच लिहिलेल्या बोलांवर चाल लावली. उदाहरणार्थ, ‘लवरिया हो राजू बन गया जेंटलमैन’मधील ‘सीने में दिल है, दिल में है धड़कन’ हे गाणे. तेही छान जमले. पण प्रत्येक वेळी लिहिलेल्या बोलांवर बनवलेली चाल तितकीच चांगली होईलच असे नाही. प्रश्न: जेव्हा मजरूह साहेबांची गाणी पुन्हा लोकांमध्ये लोकप्रिय झाली आणि त्यांना काम मिळू लागले, तेव्हा त्यांची प्रतिक्रिया काय होती? उत्तर: ते म्हणायचे की, आता मी एवढे काम करू शकत नाही आणि मला एवढे काम करायचेही नाही. ते म्हणायचे की, तुम्ही लोक मला आवडता आणि मी तुमच्यासोबत काम करेन. त्यांचे हे शब्द मला आजही आठवतात. प्रश्न: मजरूह साहेबांनी त्यांचे स्वतःचे एखादे आवडते गाणे तुम्हाला सांगितले होते का? उत्तर: एकदा मी त्यांना विचारले होते की, तुम्ही लिहिलेल्या गाण्यांपैकी तुम्हाला कोणते गाणे आवडते. मी त्यांना खूप प्रश्न विचारायचो, कारण त्यांना स्वतःचे कोणते काम आवडते हे जाणून घ्यायचे होते. त्यांनी दोन गाण्यांचा उल्लेख केला होता. त्यापैकी एक होते, ‘वाह वादियों में मेरा दामन, रास्ते मेरी बाहें…’. त्यांना हे गाणे खूप आवडायचे. मला आठवते, जेव्हा त्यांनी ‘रास्ते मेरी बाहें…’ असे म्हटले, तेव्हा त्यांनी आपले दोन्ही हात पसरले होते. त्यांची शैलीच खूप सुंदर होती. आणखी एक गाणे होते, ‘तेरी आंखों के सिवा दुनिया में रखा क्या है’. या गाण्याशी संबंधित एक सुंदर किस्सा ते सांगायचे. त्यांनी ज्या पद्धतीने तो सांगितला होता, ते ऐकण्यासारखे होते. प्रश्न: गाण्याच्या म्युझिक व्हिडिओमध्ये कोणकोणते कलाकार दिसणार आहेत? उत्तर: हे सध्या एक सरप्राइज आहे. मी युरोपला गेलो होतो आणि तिथेच या गाण्याचा व्हिडिओ शूट केला आहे. बाकीच्या गोष्टी तुम्हाला व्हिडिओ पाहिल्यानंतर कळतील. प्रश्न: मजरूह साहेबांच्या वाढदिवसानिमित्त आणखी एखादा खास किस्सा सांगू इच्छिता का? उत्तर: सध्या एवढेच करूया, कारण आत्ता आपण याच गाण्याचा प्रचार करत आहोत. मजरूह साहेबांसोबतच्या खूप साऱ्या आठवणी आहेत. त्यांच्याबद्दल पुन्हा कधीतरी सविस्तर बोलू. सध्या माझे लक्ष याच गाण्यावर आहे.