इस्रायलमधील सत्तासंघर्ष आणि मध्य पूर्वेचे बदलणारे भू-राजकारण जेरुसलेम / इस्तंबूल / वॉशिंग्टन (खास प्रतिनिधी) – मध्य पूर्वेमध्ये एकाच वेळी दोन मोठ्या भू-राजकीय घडामोडींनी संपूर्ण जगाचे लक्ष वेधून घेतले आहे. एका बाजूला इस्रायलमध्ये सत्ता टिकवण्यासाठी धडपडणारे कार्यवाहक पंतप्रधान बेंजामिन नेतान्याहू आणि माजी लष्करप्रमुख गादी आयझेनकोट यांच्यात तीव्र राजकीय संघर्ष पेटला आहे. २७ ऑक्टोबरच्या सार्वत्रिक निवडणुकीनंतर निर्माण झालेल्या त्रिशंकू परिस्थितीमुळे इस्रायलमध्ये मोठे राजकीय संकट उभे राहिले आहे. तर दुसऱ्या बाजूला, मध्य पूर्वेत इराणला घेरण्याच्या अमेरिकेच्या रणनीतीला पाकिस्तान, तुर्किये आणि इराकतर्फे जोरदार धक्का बसला आहे. याच काळात तुर्किये आणि कतार यांनी ऐतिहासिक परस्पर संरक्षण करार स्वाक्षरी करून या भागातील लष्करी समीकरणांना नवी दिशा दिली आहे. इस्रायली संसद नेसेटमधील सत्तासंघर्ष असो किंवा फारसच्या आखातातील अमेरिकेची पीछेहाट, मध्य पूर्व सध्या एका अत्यंत निर्णायक आणि संवेदनशील वळणावर उभी आहे. इस्रायलमधील राजकीय पेचप्रसंग: नेतान्याहू आणि आयझेनकोट यांच्यातील खुर्चीचा संघर्ष इस्रायलची सत्ता कोणत्याही परिस्थितीत सोडण्यास बेंजामिन नेतान्याहू तयार नाहीत. परिस्थिती इतकी गंभीर बनली आहे की, नेतान्याहू यांनी थेट जाहीर व्यासपीठावरून आणि व्हिडिओ संदेशाद्वारे विरोधी नेते गादी आयझेनकोट यांना देशहित आणि ज्यू ऐक्याच्या नावाखाली सरकारमध्ये सामील होण्याचे आवाहन केले आहे. इस्रायली मीडिया आऊटलेट वायनेट न्यूजच्या अहवालानुसार, नेतान्याहू आणि गादी आयझेनकोट यांच्यात पडद्यामागे राष्ट्रीय ऐक्य सरकार स्थापन करण्यासाठी हालचाली तीव्र झाल्या होत्या. या पार्श्वभूमीवर नेतान्याहू यांच्या लिकुड पार्टी आणि आयझेनकोट यांच्या याशार पार्टीच्या प्रतिनिधींमध्ये संभाव्य आघाडीवर चर्चा करण्यासाठी बैठकीचे आयोजन करण्यात आले होते. शनिवारी संध्याकाळी नेतान्याहू यांनी एक व्हिडिओ जारी करत म्हटले की, सध्याच्या भीषण सुरक्षा आव्हानांचा सामना करण्यासाठी केवळ एक राष्ट्रीय ऐक्य सरकारच इस्रायलच्या सुरक्षेची हमी देऊ शकते. त्यांनी आयझेनकोट यांना कोणत्याही अटींशिवाय चर्चेसाठी आमंत्रित केले. आयझेनकोट यांचा पलटवार: नेतान्याहूंची ही राजकीय चाल मात्र, माजी इस्रायली लष्करप्रमुख गादी आयझेनकोट यांनी नेतान्याहू यांचे हे सार्वजनिक आवाहन तात्काळ फेटाळून लावले. या आवाहनाला निव्वळ राजकीय स्टंट आणि चाल असे संबोधित करत आयझेनकोट म्हणाले, नेतान्याहू अब संवादाची मागणी करत आहेत, तर प्रत्यक्षात पडद्यामागे आधीपासूनच चर्चा सुरू आहे. अशा राजकीय चाली माझ्यावर काम करणार नाहीत. राजकीय विश्लेषकांच्या मते, दोन्ही पक्षांच्या टीम चर्चेसाठी बसणार असल्या तरी, कोणत्याही ठोस करारावर पोहोचण्याची शक्यता अत्यंत धुसर आहे. यामागे दोन मुख्य अडथळे आहेत: १. पंतप्रधानपदाचा दावा: नेतान्याहू किंवा आयझेनकोट या दोघांपैकी कोणीही पंतप्रधानपदाची खुर्ची सोडण्यास तयार नाही. २. कट्टरपंथीयांशी युतीला विरोध: प्रस्तावित राष्ट्रीय ऐक्य सरकारमध्ये धार्मिक झायनिस्ट पक्षाचा समावेश करण्याची नेतान्याहूंची इच्छा आहे. मात्र, आयझेनकोट यांनी थेट स्पष्ट केले आहे की, ते इस्रायलचे राष्ट्रीय सुरक्षा मंत्री इतमार बेन-गीर आणि त्यांच्या अति-दक्षतावादी ओत्झमा यहुदीत पक्षासोबत कोणत्याही प्रकारची युती किंवा चर्चा करणार नाहीत. नेसेटमधील जागांचे गणित: अरब पक्षांची किंगमेकर भूमिका आणि आयझेनकोट यांचा बहुमताचा दावा २७ ऑक्टोबर रोजी पार पडलेल्या आम निवडणुकीनंतर इस्रायली संसदेत कोणत्याही एका पक्षाला किंवा आघाडीला स्पष्ट बहुमत मिळालेले नाही. १२० सदस्यांच्या नेसेटमध्ये सरकार स्थापनेसाठी ६१ जागांच्या बहुमताची आवश्यकता असते. चुनावी निकालांनुसार: नेतान्याहू यांची उजव्या विचारसरणीची आघाडी : ५३ जागा आयझेनकोट यांची आघाडी : ४८ जागा अरब नेतृत्वाखालील पक्ष : विक्रमी १९ जागा या निवडणुकीत अरब पक्षांनी अभूतपूर्व यश मिळवत किंगमेकरची भूमिका हस्तगत केली आहे. अरब पक्षांपैकी राम (Ra’am) पक्षाला ७ जागा आणि जॉइंट लिस्टला १२ जागा मिळाल्या आहेत. या दोन्ही अरब पक्षांनी गादी आयझेनकोट यांना आपला पाठिंबा जाहीर केला. या पाठिंब्यामुळे आयझेनकोट यांच्याकडे एकूण ६७ खासदारांचे भक्कम बहुमत जमा झाले आहे (४८ + १९ = ६७). या बहुमताच्या आधारे इस्रायलचे राष्ट्रपती इसाक हर्झोग यांनी गादी आयझेनकोट यांना नवीन सरकार स्थापनेसाठी अधिकृत निमंत्रण दिले आहे. आयझेनकोट यांच्याकडे सरकार स्थापनेसाठी २८ दिवसांचा वेळ असून, गरज पडल्यास त्यात आणखी १४ दिवसांची मुदतवाढ दिली जाऊ शकते. सध्या इस्रायलमध्ये एका बाजूला ६७ खासदारांचा पाठिंबा दाखवून सरकार स्थापनेचा दावा करणारे आयझेनकोट आहेत, तर दुसऱ्या बाजूला ऐक्याची दुहाई देऊन सत्तेत टिकून राहण्याचा प्रयत्न करणारे नेतान्याहू आहेत. मध्य पूर्वेतील महासत्तांचा संघर्ष: इराणविरुद्ध अमेरिकेचा टास्क फोर्स आयर्न गेट अडचणीत इस्रायलमधील राजकीय संघर्षाव्यतिरिक्त संपूर्ण मध्य पूर्वेत अमेरिका आणि इराण यांच्यातील भू-राजकीय तणाव शिगेला पोहोचला आहे. स्टेट ऑफ होर्मुझ या महत्त्वाच्या सागरी व्यापारी मार्गावर अमेरिकेला इराणकडून मोठा फटका बसला आहे. होर्मुझच्या समुद्रावर इराणने आपले पूर्ण वर्चस्व प्रस्थापित केले असून, सागरी नियमांचे उल्लंघन करणाऱ्या अमेरिकन व त्यांच्या मित्रदेशांच्या जहाजांवर इराण सातत्याने कारवाई करत आहे. फारसच्या आखातात सागरी मार्गावर पीछेहाट झाल्यानंतर अमेरिकेने ७ नोव्हेंबर रोजी टास्क फोर्स आयर्न गेटची सुरुवात केली. या मोहिमेचा मुख्य उद्देश इराणच्या जमिनीवरून आणि कॅस्पियन समुद्राच्या मार्गाने हुती, हिजबुल्लाह आणि हमास सारख्या इराण समर्थक संघटनांपर्यंत पोहोचणारे हत्यार, लष्करी तंत्रज्ञान आणि बंदी घातलेल्या वस्तूंचा पुरवठा रोखणे हा आहे. मित्रदेशांनी फिरवली अमेरिकेकडे पाठ: पाकिस्तान, तुर्किये आणि इराकतर्फे सहकार्यास नकार इराणची आर्थिक कोंडी करण्यासाठी अमेरिकेने इराणच्या शेजारील देशांवर – पाकिस्तान, तुर्किये आणि इराक – इराणसोबतच्या सीमांवरील व्यापार पूर्णपणे बंद करण्यासाठी आणि तपासणी कडक करण्यासाठी दबाव वाढवला होता. मात्र, हे तिन्ही देश अमेरिकेच्या दबावाला बळी पडण्यास तयार नाहीत. पाकिस्तानची भूमिका: अमेरिकेच्या दबावाखाली पाकिस्तानने सुरुवातीला इराणशी लागून असलेली सीमा बंद केली होती. परंतु सीमावर्ती भागात राहणाऱ्या हजारो लोकांची उपजीविका या व्यापारी मार्गांवर अवलंबून असल्याने स्थानिक जनतेमध्ये बंडखोरीची परिस्थिती निर्माण झाली. यामुळे पाकिस्तानला सीमेवरील व्यापारी मार्ग पुन्हा खुले करावे लागले. तुर्कियेची भूमिका: तुर्कियेने देखील आपल्या सीमा नियमांमध्ये अमेरिकेच्या सांगण्यावरून कोणतेही मोठे बदल करण्यास स्पष्ट नकार दिला आहे. इराकची भूमिका: इराकने अमेरिकेची मागणी फेटाळून लावत इराणसोबतच्या सीमा बंद करण्यास नकार दिला आहे. अमेरिकेला इराण-इराक सीमेवरील केवळ दोन चौकिया वगळून सर्व रस्ते बंद करायचे होते, परंतु इराकने याला विरोध केला आहे. अमेरिकेची सौदी अरेबियाकडे धाव आपल्या मित्रदेशांकडून प्रतिसाद न मिळाल्याने आता अमेरिकेने सौदी अरेबियाकडे मदत मागितली आहे. पाकिस्तान आणि तुर्किये हे दोन्ही देश मक्का डिफेन्स डील अंतर्गत सौदी अरेबियाशी लष्करी व धोरणात्मकरीत्या जोडलेले आहेत. त्यामुळे सौदी अरेबियाने दबाव आणल्यास पाकिस्तान आणि तुर्किये इराणच्या सीमेवर कडक पावले उचलू शकतील, अशी अमेरिकेला आशा आहे. सौदी अरेबिया अंतर्गतरीत्या इराणच्या वाढत्या प्रभावाला पसंत करत नाही आणि इराणवर निर्बंध लादण्याची मागणी करतो. परंतु, इराणशी थेट सीमा नसलेल्या सौदी अरेबियाच्या सांगण्यावरून इराणशी सीमा सामायिक करणारे पाकिस्तान, तुर्किये आणि इराक इराणशी वैर पत्करणार का, हा मोठा प्रश्न आहे. तुर्किये आणि कतारचा ऐतिहासिक परस्पर संरक्षण करार मध्य पूर्वेतील या भीषण तणावाच्या काळात एक अतिशय महत्त्वाची आणि धोरणात्मक घडामोड घडली आहे. शुक्रवारी, १३ नोव्हेंबर रोजी इस्तंबूल येथील ऐतिहासिक प्रेसिडेन्शियल ऑफिसमध्ये तुर्किये आणि कतार यांच्यात उच्चस्तरीय बैठक पार पडली. ‘कतार-तुर्किये सुप्रिम स्ट्रॅटेजिक कमिटी’च्या १२ व्या सत्रादरम्यान दोन्ही देशांनी ऐतिहासिक परस्पर संरक्षण करारावर स्वाक्षरी केली. हा करार तुर्कियेचे अध्यक्ष रजब तैयब अर्दोगान आणि कतारचे अमीर शेख तमीम बिन हमद अल थानी यांच्या प्रमुख उपस्थितीत झाला. कराराची प्रमुख वैशिष्ट्ये: सुरक्षेची हमी: कोणत्याही बाह्य हल्ल्याच्या किंवा सुरक्षेच्या धोक्याच्या वेळी दोन्ही देश एकमेकांच्या रक्षणासाठी लष्करी व सुरक्षेच्या दृष्टीने कटिबद्ध राहतील. ५ मोठे करार: या बैठकीत परस्पर संरक्षण कराराव्यतिरिक्त शांतता व संघर्ष निवारण, शिक्षण, ग्राहक संरक्षण आणि द्विपक्षीय व्यापार या क्षेत्रांशी संबंधित एकूण ५ करारांवर स्वाक्षरी करण्यात आली. इराण-अमेरिका संघर्षाच्या पार्श्वभूमीवर तुर्किये आणि कतारमधील ही लष्करी भागीदारी मध्य पूर्वेतील शक्तींचा समतोल बदलणारी ठरण्याची शक्यता आहे. निष्कर्ष आणि भविष्यातील वाटचाल इस्रायलमधील अंतर्गत राजकीय संकट असो किंवा मध्य पूर्वेतील वाढता लष्करी तणाव, दोन्ही घडामोडी एकमेकांशी जोडलेल्या आहेत. गादी आयझेनकोट यांना ६७ खासदारांचा पाठिंबा असूनही नेतान्याहू सत्ता सोडण्यास तयार नाहीत, ज्यामुळे इस्रायलची प्रशासकीय यंत्रणा ठप्प झाली आहे. तर दुसरीकडे इराणला आर्थिक व लष्करीदृष्ट्या एकटे पाडण्याच्या अमेरिकेच्या प्रयत्नांना प्रादेशिक देशांच्या सहकार्याभावी यश मिळताना दिसत नाही. तुर्किये आणि कतारच्या नव्या संरक्षण कराराने मध्य पूर्वेत एक नवा शक्तीकेंद्र उदयास येत असल्याचे संकेत दिले आहेत. पुढील काही दिवस इस्रायलच्या राजकारणासाठी आणि संपूर्ण मध्य पूर्वेच्या सुरक्षेसाठी अत्यंत निर्णायक ठरणार आहेत. What do you feel about this post? 0% Like 0% Love 0% Happy 0% Haha 0% Sad 0% Angry Views: 15 Facebook WhatsApp Twitter/X LinkedIn Post navigation भयंकर! अल्पवयीन मुलीला हॉटेलमध्ये नेऊन जबरदस्तीने अत्याचार; धीरज बिष्ट आणि साथीदारांवर मुखानी पोलिसांची कारवाई. मोबाईलवर माती टाका नि रिपोर्ट मिळवा! – पंतप्रधान मोदींच्या सायन्स फॉर्मुल्यावर सोशल मीडियावर मीम्सचा पाऊस!