किशोर कुमार यांच्या बायोपिकरून वाद:2 वर्षांपूर्वी मिळालेला राष्ट्रीय पुरस्कार परत घेण्याची मागणी, कोर्टाची माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाला नोटीस

[ads_1]

किशोर कुमार यांच्या जीवनचरित्र ‘किशोर कुमार: द अल्टिमेट बायोग्राफी’ची राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये सर्वोत्तम सिनेमा पुस्तक म्हणून निवड झाल्याने वाद निर्माण झाला आहे. पटना उच्च न्यायालयाने माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय तसेच NFDCला विचारले की, अखेर हे पुस्तक भारतीय सिनेमावर आधारित कसे आहे? पाटणा येथील हिंदी लेखक आणि साहित्यिक समीक्षक अनंत प्रसाद सिन्हा यांनी या पुस्तकाला पुरस्कार दिल्याविरोधात याचिका दाखल केली आहे. ते ‘अनंत’ या नावाने लिखाण करतात. सिन्हा यांनी याचिकेत 70व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमधील ‘सर्वोत्तम सिनेमा पुस्तक’ पुरस्कार रद्द करण्याची मागणी केली आहे. हा पुरस्कार अनिरुद्ध भट्टाचार्य आणि पार्थिव धर यांच्या ‘किशोर कुमार: द अल्टिमेट बायोग्राफी’ या पुस्तकाला मिळाला होता. मंत्रालय, NFDC आणि लेखकांना नोटीस प्रकरणाची सुनावणी न्यायमूर्ती अजित कुमार यांच्या न्यायालयात झाली. न्यायालयाने माहिती आणि प्रसारण मंत्रालय, NFDC, परीक्षक मंडळाचे सदस्य आणि पुस्तकाच्या दोन्ही लेखकांना नोटीस बजावली आहे. हे पुस्तक हार्पर कॉलिन्सने प्रकाशित केले आहे. पुरस्कारांची घोषणा 16 ऑगस्ट 2024 रोजी करण्यात आली होती. तो पुरस्कार 8 ऑक्टोबर 2024 रोजी नवी दिल्लीतील विज्ञान भवनात प्रदान करण्यात आला. याचिकेत सिन्हा यांनी म्हटले आहे की, पुरस्कारांवर देखरेख ठेवणाऱ्या मंत्रालयाने आपल्या पात्रतेच्या अटींचे पालन केले नाही. न्यायालयाच्या मौखिक आदेशात नमूद करण्यात आले की, याचिकाकर्त्याच्या वकिलांच्या म्हणण्यानुसार, 70व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांमध्ये सर्वोत्कृष्ट पुस्तकाच्या नामांकनासाठी मार्गदर्शक तत्त्वांचे उल्लंघन झाले आहे. ही मार्गदर्शक तत्त्वे माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयाकडून जारी करण्यात आलेल्या भारताच्या राजपत्रातील 07.10.2024 रोजीच्या अधिसूचनेत देण्यात आली आहेत. केंद्र सरकारच्या वरिष्ठ पॅनेल वकिलांनी याचिकाकर्त्याच्या तक्रारींवर उत्तर दाखल करण्यासाठी तीन आठवड्यांचा वेळ मागितला. न्यायालयाने ही मागणी नोंदवून घेतली. या प्रकरणाची पुढील सुनावणी 8 ऑक्टोबर रोजी होणार आहे. अनंत सिन्हा यांनी दोन आधारांवर पुरस्काराला आव्हान दिले सिन्हा यांनी याचिकेत दोन प्रमुख मुद्दे मांडले आहेत. त्यांचे म्हणणे आहे की पुरस्कार समितीने त्या नियमांचे उल्लंघन केले, ज्याअंतर्गत भारतातील कोणत्याही भाषेत प्रकाशित झालेल्या भारतीय चित्रपटसृष्टीवरील सर्वोत्कृष्ट पुस्तकाला हा सन्मान दिला जाणे अपेक्षित आहे. त्यांनी असेही म्हटले आहे की त्यांचे ‘दो गुलफामों की तीसरी कसम’ हे पुस्तक सर्व मार्गदर्शक तत्त्वांची पूर्तता करते. त्यामुळे हा पुरस्कार त्यांच्या पुस्तकाला मिळायला हवा होता. सिन्हा यांनी ‘द इंडियन एक्सप्रेस’ला सांगितले, “माझा युक्तिवाद सरळ आहे. जर किशोर कुमार यांच्या चरित्राला भारतीय चित्रपटसृष्टीवरील पुस्तक म्हणता येत असेल, तर बी. आर. आंबेडकर यांच्या चरित्राला भारतीय संविधानावरील पुस्तक म्हणता येईल का?” त्यांनी सांगितले की, न्यायालयात जाण्यापूर्वी त्यांनी हा युक्तिवाद माहिती आणि प्रसारण मंत्रालयासमोर मांडला होता. मात्र, तिथे त्यांचे म्हणणे मान्य करण्यात आले नाही. किशोर कुमार यांच्या बायोपिकविषयी- राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांच्या मार्गदर्शक तत्त्वांनुसार, सर्वोत्कृष्ट सिनेमा पुस्तकाच्या विजेत्याला सुवर्ण कमळ आणि 1 लाख रुपयांचे रोख पारितोषिक मिळते. 70व्या राष्ट्रीय चित्रपट पुरस्कारांसाठी 1 जानेवारी 2022 ते 31 डिसेंबर 2022 या कालावधीत प्रकाशित झालेली पुस्तके पुरस्कारासाठी पात्र होती. अनिरुद्ध भट्टाचार्य आणि पार्थिव धर यांच्या ‘किशोर कुमार: द अल्टिमेट बायोग्राफी’मध्ये भारतातील सर्वात वेगळ्या अंदाजाचा आणि बहुआयामी कलाकार किशोर कुमार यांचे जीवन, संगीत आणि गुंतागुंतीचे व्यक्तिमत्त्व उलगडण्यात आले आहे. तर, ‘दो गुलफामों की तीसरी कसम’मध्ये सिन्हा यांनी फणीश्वर नाथ रेणू यांच्या गाजलेल्या हिंदी कथा ‘मारे गए गुलफाम’चे 1966 मधील बॉलीवूड चित्रपट ‘तीसरी कसम’मध्ये रूपांतर करण्यामागील सहा वर्षांच्या प्रवासाचे वर्णन केले आहे. मलेशियाच्या पंतप्रधानांनी BRICS डिनरमध्ये किशोर कुमार यांचे गाणे गायले मलेशियाचे पंतप्रधान अन्वर इब्राहिम यांनी गेल्या शनिवारी नवी दिल्ली येथे किशोर कुमार यांचे प्रसिद्ध गाणे ‘ख्वाब हो तुम या कोई हकीकत…’ गायले. इब्राहिम BRICS शिखर परिषदेच्या मेजवानीत सहभागी झाले होते. यावेळी त्यांनी मुकेश यांचे ‘दोस्त दोस्त ना रहा…’ हे गाणेही गुणगुणले. किशोर कुमार यांच्या सिनेसृष्टीतील प्रवासाविषयी- अभिनेते, संगीतकार, गायक, लेखक, दिग्दर्शक आणि निर्माते किशोर कुमार हे स्वतःमध्येच एक बहुआयामी व्यक्तिमत्त्व होते. ते नेहमी आपल्या अटींवर जगले आणि त्यांनी जे काही केले, ते इतिहास ठरले, अशा व्यक्ती म्हणून त्यांचे स्मरण केले जाते. किशोर यांचे खरे नाव आभास कुमार गांगुली होते. त्यांचा जन्म ४ ऑगस्ट १९२९ रोजी मध्य प्रदेशातील खंडवा येथे झाला. किशोर कुमार जितके गायक म्हणून प्रसिद्ध आहेत, तितकेच ते अभिनेता म्हणूनही ओळखले जातात. किशोर कुमार यांच्या कारकिर्दीची सुरुवात अभिनेता म्हणून ‘शिकारी’ (१९४६) या चित्रपटातून झाली. या चित्रपटात त्यांचे मोठे भाऊ अशोक कुमार यांनी प्रमुख भूमिका साकारली होती. त्यांना पहिल्यांदा गाण्याची संधी १९४८ मध्ये बनलेल्या ‘जिद्दी’ या चित्रपटात मिळाली. यात किशोर यांनी देव आनंद यांच्यासाठी गाणे गायले. किशोर कुमार हे के. एल. सहगल यांचे मोठे प्रशंसक होते, त्यामुळे त्यांनी हे गाणे त्यांच्याच शैलीत गायले. त्यांनी राजेश खन्ना यांच्यासाठी ९२ चित्रपटांमध्ये विक्रमी २४५ गाणी गायली. १९९७ मध्ये मध्य प्रदेश सरकारने त्यांच्या नावाने पुरस्कार सुरू केला. किशोर कुमार यांच्याशी संबंधित हे किस्सेही वाचा- दुखापत झाल्यावर मोठमोठ्याने रडायचे, आवाज सुरेल झाला किशोर कुमार यांचे खरे नाव आभास कुमार गांगुली होते. त्यांचे वडील कुंजालाल गांगुली वकील होते. तर नामांकित बंगाली कुटुंबातील त्यांच्या आई गौरी देवी गृहिणी होत्या. अशोक, सीता देवी आणि अनूप या चार भावंडांमध्ये किशोर कुमार सर्वांत लहान होते. किशोर कुमार यांचे मोठे भाऊ अशोक कुमार यांनी एका मुलाखतीत सांगितले होते की, किशोरदा लहानपणापासून सुरेल नव्हते. त्यांचा आवाज बसलेला होता. ते कधी गुणगुणायचे, तेव्हा त्यांचा आवाज बेसूर ऐकू यायचा. एकदा लहानपणी आई स्वयंपाकघरात भाज्या कापत होत्या. चिमुकले किशोर धावत आईजवळ जात असतानाच तिथे ठेवलेला धारदार विळा त्यांच्या पायाला लागला. पाय कापला आणि वेगाने रक्त वाहू लागले. कमी वयाचे किशोर वेदना सहन करू शकले नाहीत आणि मोठमोठ्याने रडू लागले. दुखापत बरी होईपर्यंत किशोरदा असेच दररोज रडत राहिले. तासन्‌तास रडल्यामुळे त्यांच्या स्वरयंत्रावर इतका परिणाम झाला की त्यांचा आवाज सुरेल झाला. किशोरदाही त्या अपघाताचेच श्रेय आपल्या आवाजाला देतात. वर्गात टेबलावर तबला वाजवला तेव्हा शिक्षक म्हणाले- गाणे-बजावणे करून काही उपयोग होणार नाही किशोरदांना कधीही अभ्यासात फारशी रुची नव्हती. एके दिवशी ते वर्गात बसून टेबलवर तबला वाजवत होते. नागरिकशास्त्राचा तास सुरू होता. शिक्षकांनी आवाज ऐकताच त्यांना जोरदार फटकारले. ते म्हणाले- अभ्यासाकडे लक्ष द्या, या गाण्या-बजावण्याने काहीही साध्य होणार नाही. हे ऐकून किशोर कुमार यांनी उत्तर दिले- पाहा, एक दिवस याच गाण्या-बजावण्यामुळे माझे नाव होईल. अनेक वर्षांनंतर आपल्या कलेच्या जोरावर किशोर कुमार यांनी ते विधान खरे करून दाखवले. मोठे भाऊ अशोक कुमार यांच्या गाण्यांमध्ये किशोर कुमार कोरस गायक होते किशोर कुमार यांचे मोठे भाऊ अशोक कुमार ४०च्या दशकात हिंदी सिनेमातील एक मोठे नाव बनले होते. अशोक मुंबईत राहत असल्याने कुटुंबाचे मुंबईला येणे-जाणेही सुरू झाले. मोठ्या भावाच्या मदतीने किशोरही बॉम्बे टॉकीजमध्ये कोरस गायक बनले. गाणी गात असतानाच त्यांनी आपले नाव आभासवरून किशोर कुमार असे केले. एके दिवशी त्यांच्या कामगिरीवर खूश होऊन दिग्दर्शक खेमचंद प्रकाश यांनी त्यांना जिद्दी (१९४८) या चित्रपटातील “मरने की दुआएं क्यों मांगू” हे गाणे गाण्याची संधी दिली. हे गाणे हिट झाले आणि किशोर कुमार यांना हिंदी सिनेमात सातत्याने गाणी गाण्याची तसेच अभिनयाची संधी मिळू लागली. १९४९ मध्ये तेही मोठ्या भावासोबत राहण्यासाठी मुंबईत आले. एस. डी. बर्मन यांनी ओळखले कौशल्य, नक्कल करणे सोडून स्वतःची ओळख निर्माण केली किशोर कुमार हे के.एल. सहगल, अमेरिकन गायक डॅनी के आणि रवींद्रनाथ टागोर यांचे नेहमीच मोठे चाहते होते. आपली ही दीवानगी सर्वांसमोर आणण्यासाठी त्यांनी घरात या तिघांची छायाचित्रे लावली होती आणि दररोज सकाळी त्यांना नमन करत असत. रियाजाची वेळ आली की ते के.एल. सहगल यांची गाणी पुन्हा पुन्हा म्हणत असत. एके दिवशी ‘मशाल’ (१९५०) चित्रपटासाठी एस.डी. बर्मन अशोक कुमार यांना भेटण्यासाठी त्यांच्या घरी पोहोचले. तेव्हा त्यांनी पाहिले की त्यांचा धाकटा भाऊ किशोर दा बसून रियाज करत होता. एस.डी. बर्मन त्यांच्याजवळ गेले आणि म्हणाले, “मोठे गायक व्हायचे असेल तर स्वतःची शैली शोधा, दुसऱ्याची नक्कल करू नका.” किशोर कुमार यांनी त्यांना यॉडलिंग ऐकवले तेव्हा ते खूश झाले आणि त्यांनी किशोर दांना देव आनंद यांचा आवाज बनवले. सातत्याने हिट गाणी देत किशोर कुमार हिंदी सिनेमातील सर्वोत्कृष्ट गायकांमध्ये गणले जाऊ लागले. आपल्या कारकिर्दीत त्यांनी ११९८ चित्रपटांमध्ये २६७८ गाणी गायली. किशोरदा आपल्या मानधनाबाबत खूपच आग्रही होते. ते ‘पैसे नाहीत, तर काम नाही’ या तत्त्वाचे पालन करायचे. त्यांच्या सहाय्यकाने येऊन त्यांना पूर्ण मानधन मिळाल्याचे सांगितल्याशिवाय ते गाण्याच्या रेकॉर्डिंगला सुरुवात करत नसत. जेव्हा-जेव्हा त्यांना अर्धवट मानधन मिळायचे, तेव्हा-तेव्हा ते वेगवेगळ्या युक्त्या करून निर्मात्याच्या नाकी नऊ आणायचे. वाचा त्यांच्या काही कारनाम्यांचे किस्से- ५ हजार रुपये कमी मिळाले, तर कोलांट्या उड्या मारत सेटवरून पळून गेले किशोरदा यांना नेहमीपासूनच गायक बनायचे होते; मात्र त्यांना अभिनयाच्या अनेक ऑफर्सही मिळायच्या. जेव्हा-जेव्हा कोणी त्यांच्याकडे चित्रपटाची ऑफर घेऊन यायचे, तेव्हा ते काही ना काही बहाणा करून त्यांना परत पाठवायचे. १९५६ सालची गोष्ट आहे. अशोक कुमार यांनी आपल्या धाकट्या भावाला ‘भाई-भाई’ या चित्रपटात काम मिळवून दिले. चित्रपटाचे दिग्दर्शक एम.व्ही. रमन यांनी त्यांना ५ हजार रुपये कमी दिले होते. अशा परिस्थितीत शूटिंग सुरू झाले आणि ‘अ‍ॅक्शन’ म्हटल्यावर किशोर कुमार दोन पावले चालले, ‘५ हजार रुपये!’ असे ओरडले आणि कोलांट्या उडवत सेटवरून पळून गेले. काही दिवसांनी किशोरदांना पुन्हा सेटवर आणले असता ते कधी पळून जाण्याचा प्रयत्न करत, कधी संवाद विसरल्याचे निमित्त सांगत, तर कधी आजारी असल्याचे कारण देत. मात्र मोठे भाऊ त्यांच्यापेक्षा दोन पावले पुढे होते. सीनचे शूटिंग सुरू होताच अशोक कुमार यांनी आपले दोन्ही पाय किशोरदांच्या पायांवर ठेवले. भावाची कडक भूमिका पाहून किशोरना शूटिंग करावीच लागली. निर्मात्याने अर्धे मानधन दिले, तेव्हा अर्धे डोके मुंडवून सेटवर पोहोचले एकदा किशोर कुमार यांना एका चित्रपटात भूमिका देण्यात आली, मात्र निर्मात्याने त्यांना असे सांगून अर्धीच फी दिली की उरलेली अर्धी फी चित्रपट पूर्ण झाल्यानंतर दिली जाईल. किशोरदांनी त्यावेळी काहीही म्हटले नाही, पण शूटिंग सुरू होताच ते डोक्याचा अर्धा भाग आणि अर्धी मिशी काढून पोहोचले. आपल्या नायकाची अशी अवस्था पाहून दिग्दर्शक घाबरला. त्यांनी या अवस्थेचे कारण विचारले असता उत्तर मिळाले—अर्धी फी मिळाली आहे, त्यामुळे गेटअपही अर्धाच असेल. पूर्ण पैसे मिळाल्यावर गेटअपही पूर्ण होईल. फी थांबवणाऱ्या निर्मात्याच्या घराबाहेर ओरडत राहिले किशोर कुमार यांनी निर्माता आर.सी. तलवार यांच्यासोबत काम केले, तेव्हा त्यांना ८ हजार रुपये कमी मिळाले होते. निर्मात्याने ही रक्कम लवकरच परत करण्याचे आश्वासन दिले होते, पण तसे करण्यास उशीर झाला. अशा वेळी किशोरदा रोज त्यांच्या घराबाहेर जाऊन ओरडत—हे तलवार, माझे आठ हजार रुपये दे. हे तलवार, माझे आठ हजार रुपये दे. किशोरदा रोज सकाळी त्यांना पैसे मिळेपर्यंत त्यांच्या घराबाहेर ओरडत राहिले. किशोर दा आपल्या मानधनाबाबत काटेकोर होते, मात्र मनाच्या मोठेपणामुळे त्यांनी अनेकदा विनामूल्यही काम केले. राजेश खन्ना आणि डॅनी डेन्झोंगपा यांच्या निर्मितीतील चित्रपटांसाठी त्यांनी विनामूल्य काम केले, जरी त्यांना मानधन दिले जात होते. अशाच प्रकारे अनेक जवानांसाठी आणि कॅन्सर रुग्णालयासाठी निधी गोळा करण्यासाठीही त्यांनी अनेकदा विनामूल्य कार्यक्रम सादर केले होते. शूटिंगमधील काही मजेदार किस्से असेही आहेत- जबरदस्तीने अभिनय करायला लावल्यामुळे देव आनंद यांना सेटवर शिवीगाळ करून पळून गेले होते एका चित्रपटात अशोक कुमार, देव आनंद यांच्यासोबत काम करत होते. चित्रपटातील एका दृश्यासाठी देव आनंद यांच्यासोबत एका मुलाची गरज होती, तेव्हा जवळ उभ्या असलेल्या अशोक कुमार यांनी सांगितले की किशोर कुमार ही भूमिका करू शकतील. लहरें रेट्रोच्या माहितीनुसार, दिग्दर्शकाने किशोरदांना समजावून सांगितले की, देव आनंद साहेब खोलीत प्रवेश करताच तुम्ही त्यांना चांगलेच खडसावायचे. किशोर कुमार यांनी मान हलवून आणि खुणांनी आपण समजल्याचे सांगितले; पण अॅक्शनचा आवाज होताच असे काही घडले की सगळेच अवाक् झाले. देव आनंद खोलीत येताच किशोर कुमार यांनी त्यांना खरोखरच घाणेरड्या शिव्या दिल्या आणि सेटवरून पळून गेले. दिग्दर्शक त्यांना मागून ओरडत राहिला की, अजून दृश्य पूर्ण झालेले नाही, परत या; पण ते परतलेच नाहीत. दिग्दर्शकाने न्यायालयाकडे मदत मागितली होती किशोर कुमार यांच्या याच खोडकरपणाला घाबरून एका दिग्दर्शकाने न्यायालयाकडे मदत मागितली. त्यांनी असा करार करून घेतला की शूटिंगदरम्यान किशोर यांनी त्यांचे प्रत्येक म्हणणे ऐकावे. न्यायालयाच्या आदेशानंतर किशोर कुमार यांनी इच्छा नसतानाही दिग्दर्शकाचे प्रत्येक म्हणणे ऐकले, मात्र त्यांच्या वेगळ्याच अंदाजात. किशोर कुमार यांचा कारमधील एक सीन शूट करायचा होता. शॉट पूर्ण झाला, मात्र किशोर कुमार गाडीतून बाहेर आले नाहीत. अनेक तास उलटल्यानंतर त्यांना विचारण्यात आले की, तुम्ही बाहेर का येत नाही? यावर किशोरदा म्हणाले, कारण दिग्दर्शकाने मला बाहेर येण्यास सांगितलेले नाही. शूटिंग करताना किशोरदा खंडाळ्याला निघून गेले होते एका चित्रपटाच्या शूटिंगदरम्यान किशोर कुमार यांना कारमध्ये बसून काही मीटरचे अंतर पार करून खाली उतरायचे होते. अ‍ॅक्शन म्हटले जाताच किशोर कुमार यांनी कार चालवायला सुरुवात केली. दिग्दर्शकांनी कट म्हटले नाही, त्यामुळे किशोरदा कार चालवत-चालवत खंडाळ्याला पोहोचले. बदला घेण्यासाठी फायनान्सरला कपाटात केले होते बंद ही गोष्ट ६०च्या दशकातील आहे. ‘हाफ टिकट’ चित्रपटाच्या शूटिंगदरम्यान किशोरदा आपल्या हट्टामुळे सगळ्यांना त्रास देत असत. या गोष्टीचा राग आल्याने फायनान्सर कालिदास बटवाब्बल यांनी आयकर विभागाकडे त्यांची तक्रार केली. तक्रारीनंतर किशोरदांच्या घरावर छापा पडला. काही काळानंतर किशोरदांनी कालिदास यांना जेवणासाठी आपल्या घरी बोलावले. काही वेळाने त्यांचा विश्वास संपादन केल्यानंतर किशोरदांनी त्यांना सांगितले की, कपड्यांच्या कपाटात बसून आपण काही महत्त्वाची चर्चा करू. कालिदास कपाटात बसताच त्यांनी बाहेरून कपाट बंद केले. त्यांनी कालिदास यांना दोन तास कपाटात बंद ठेवले आणि नंतर बाहेर काढून घराबाहेर हाकलून दिले. ते म्हणाले, “आजपासून माझ्या घरात येण्याची हिंमत करू नका.” किशोर कुमार यांच्या हट्टाग्रहाच्या कथा- बी. आर. चोप्रांकडून घेतलेला बदला बी. आर. चोप्रा आणि अशोक कुमार चांगले मित्र होते. एकदा किशोर कुमार यांना कामाची गरज भासली, तेव्हा भावाच्या मैत्रीमुळे ते बी. आर. चोप्रांकडे पोहोचले. त्या वेळी चोप्रांनी किशोरदांसमोर काही अटी ठेवल्या. किशोर यांनी ते गाणे नाकारले आणि म्हणाले- आज माझी परिस्थिती वाईट आहे म्हणून तुम्ही अट ठेवत आहात, पाहा, जेव्हा माझी वेळ येईल तेव्हा मीही अट ठेवीन. काळ बदलला, पण किशोरदा ही गोष्ट विसरले नाहीत. काही काळानंतर बी. आर. चोप्रा एका गाण्याची ऑफर घेऊन किशोरदांच्या घरी पोहोचले. त्यांच्यासाठी हा बदला घेण्याचा क्षण होता. त्यांनी सांगितले, “माझ्याकडून गाणे गाऊन घ्यायचे असेल तर आधी धोतर आणि पायात बूट-मोजे घालून या. पानही खाऊन या. तुमचे तोंड लालेलाल दिसले पाहिजे आणि तोंडातून लाळ गळत असली पाहिजे.” ही अट ऐकून बी. आर. चोप्रांनी किशोरदांचे भाऊ अशोक कुमार यांना सांगितले की, तुम्हीच तुमच्या भावाला समजवा; पण ते किशोरदांच्या स्वभावाशी परिचित होते. त्यांनी या प्रकरणात हस्तक्षेप केला नाही. अखेर बी. आर. चोप्रांना ही अट मान्य करावीच लागली. अमिताभ यांच्यावर रागावून त्यांचा आवाज बनण्यास दिला होता नकार १९८१ मध्ये किशोर कुमार ‘ममता की छांव’ या चित्रपटाचे दिग्दर्शन करत होते. त्यांना अमिताभ यांनी या चित्रपटात पाहुण्या भूमिकेत दिसावे असे वाटत होते; मात्र अमिताभ यांनी नकार दिला. या गोष्टीमुळे किशोर दा इतके नाराज झाले की त्यांनी अमिताभ यांच्यावर चित्रित केलेल्या गाण्यांना आवाज देण्यास नकार दिला. नाकारलेल्या चित्रपटांमध्ये ‘नसीब’, ‘कुली’, ‘मर्द’ आणि ‘देश प्रेमी’ यांचा समावेश होता. ‘ममता की छांव’ हा चित्रपट प्रदर्शित होण्यापूर्वीच १९८७ मध्ये किशोर दा यांचे निधन झाले. अशा परिस्थितीत राजेश खन्ना यांनी त्यांचा मुलगा अमित याच्या मदतीने १९८९ मध्ये हा चित्रपट प्रदर्शित करवून घेतला. पत्नीने घटस्फोट घेऊन मिथुनशी लग्न केले, म्हणून तिच्यासाठी गाणे सोडले किशोर यांनी १९५१ मध्ये रूमा गुहा ठाकुरता उर्फ रूमा घोष यांच्याशी पहिले लग्न केले; मात्र हे लग्न १९५८ मध्ये तुटले. त्यानंतर त्यांनी १९६० मध्ये अभिनेत्री मधुबाला यांच्याशी दुसरे लग्न केले. मधुबालांच्या हृदयात छिद्र होते, ज्यामुळे त्यांचा मृत्यू झाला. मधुबालांनंतर किशोर यांचे मन अभिनेत्री योगिता बाली यांच्यावर आले. दोघांनी १९७६ मध्ये लग्न केले; मात्र दोन वर्षांनंतर हे लग्न तुटले. योगिता बालीने किशोरदांकडून घटस्फोट घेतल्यानंतर मिथुनशी लग्न केले. या गोष्टीमुळे दुःखी झालेल्या किशोर कुमार यांनी मिथुनसाठी गाणे सोडले होते. सांगितले जाते की, योगिता बालीनंतर वयाच्या ५१व्या वर्षी किशोरदांनी लीना चंदावरकर यांच्याशी चौथे लग्न केले होते. किशोर यांना दोन मुलगे आहेत—गायक अमित कुमार (पहिली पत्नी रूमा गुहा यांच्यापासून) आणि सुमित कुमार (शेवटची पत्नी लीना चंदावरकर यांच्यापासून). घराच्या अंगणातून सांगाडे बाहेर आले होते किशोर कुमार यांना प्रयोग करण्याची खूपच हौस होती. एकदा व्हेनिसच्या कालव्यांपासून प्रेरणा घेऊन किशोरदांनी ठरवले की, मुंबईतील वॉर्डन रोडवरील त्यांच्या घराभोवती कालवा बांधायचा. हे त्यांचे स्वप्न बनले होते. मग काय, त्यांनी आपल्या स्वप्नावर काम सुरू केले. दररोज म्युनिसिपल कॉर्पोरेशनचा एक कर्मचारी त्यांच्या घरी येऊन बसायचा आणि ते स्वतःच्या कामगारांकडून खोदकाम करून घ्यायचे. एके दिवशी खोदकाम करताना एका कामगाराला प्रथम हाताचे हाड सापडले आणि काही दिवसांत तिथे सांगाडेही सापडू लागले. कामगार घाबरले आणि खोदकाम थांबले. किशोरदांचे घर ज्या ठिकाणी आहे, ती जागा पूर्वी कधीकाळी स्मशानभूमी होती, हे प्रत्येकाच्या लक्षात आले. त्यांचे मोठे भाऊ अनूप तिथे गंगाजल घेऊन आले आणि संपूर्ण जमिनीचे शुद्धीकरण करण्यात आले. यासोबतच किशोरदांचे घर व्हेनिससारखे बनवण्याचे स्वप्न अधुरे राहिले. मोहम्मद रफींचे पाय धरून रडत राहिले हिंदी सिनेमात एक काळ असा होता, जेव्हा केवळ दोन गायक प्रसिद्ध होते. पहिले मोहम्मद रफी आणि दुसरे किशोर कुमार. एकमेकांचे प्रतिस्पर्धी असण्यासोबतच दोघे पक्के मित्रही होते. दोघांनी मिळून ‘पर्दा है पर्दा’, ‘यादों की बारात’ यांसारख्या अनेक उत्कृष्ट गाण्यांना आवाज दिला. ‘रागिनी’, ‘शरारत’ आणि ‘बागी शहजादा’ या चित्रपटांत किशोर कुमार हिरोची भूमिका साकारत असताना त्यांच्यासाठी रफी साहेबांनीच आवाज दिला. किशोरदांचे पुत्र अमित कुमार यांनी आरजे राहुलला दिलेल्या एका मुलाखतीत सांगितले होते की, 31 जुलै 1980 रोजी मोहम्मद रफी यांचे निधन झाले, तेव्हा किशोरदा त्यांच्या पार्थिवाजवळ जाऊन बसले. काही वेळाने त्यांनी रफींचे पाय धरले आणि मोठमोठ्याने रडू लागले. सरकारसाठी गाण्यास नकार दिला म्हणून गाण्यांवर बंदी घालण्यात आली १९७५ मध्ये आणीबाणी लागू झाली तेव्हा संजय गांधी यांनी किशोर कुमार यांना मुंबईत होणाऱ्या एका सभेत गाणे गाण्यास सांगितले होते; मात्र आणीबाणीला विरोध करणाऱ्या किशोरदांनी असे करण्यास नकार दिला. या गोष्टीमुळे नाराज झालेल्या काँग्रेसने ऑल इंडिया रेडिओ आणि दूरदर्शनवर त्यांची गाणी वाजवण्यास बंदी घातली. काही काळानंतर मोहम्मद रफी यांनी इंदिरा गांधी यांची भेट घेतली. दोघांचेही चांगले संबंध होते. अशा वेळी रफीसाहेबांनी इंदिरा गांधी यांना विनंती केली की किशोरदांच्या गाण्यांवरील बंदी उठवावी. इंदिरा गांधी यांनी त्यांचे म्हणणे मान्य केले आणि गाणी पुन्हा वाजवली जाऊ लागली. बंदी उठवल्यानंतर किशोरदांना त्यामागचे कारण जाणून घ्यायचे होते. अनेक ठिकाणी चौकशी केल्यानंतर त्यांना कळले की मोहम्मद रफी यांनी कोणालाही न सांगता ही मदत केली होती, जरी ते दोघेही प्रतिस्पर्धी होते. किशोरदांना हे कळताच ते त्यांना भेटायला गेले आणि आभार मानले. रफी साहेबांनी त्यांना शपथ घातली की ही गोष्ट कोणालाही सांगू नका. काही वर्षांनी मोहम्मद रफी यांचे निधन झाले, तेव्हा त्यांनी शपथ मोडून सर्वांना त्यांच्या मोठेपणाचा हा किस्सा सांगितला. मित्र नव्हते, म्हणून झाडांना नावे देऊन त्यांच्याशी बोलायचे १९८५ मध्ये प्रीतीश नंदी यांना दिलेल्या मुलाखतीत किशोर कुमार यांनी सांगितले होते की त्यांचा एकही मित्र नाही. लोक त्यांना वेडे समजतात आणि त्यांच्या घरी येण्यास घाबरतात. अशा परिस्थितीत त्यांनी आपल्या घरात अनेक झाडे लावून त्यांना नावे दिली होती. ते एकटेपणात त्याच झाडांशी बोलत असत. 1987 पर्यंत नवीन गाणी आणि त्यांच्या ट्यूनमुळे नाराज होऊन किशोर दांनी फिल्म इंडस्ट्री सोडली. ते निवृत्त होऊन आपल्या गावात खंडव्यात स्थायिक होण्याचा विचार करत होते. अशोक कुमार यांच्या 76व्या वाढदिवशी घेतला अखेरचा श्वास मोठे भाऊ अशोक कुमार यांच्या 76व्या वाढदिवशी, 13 ऑक्टोबर 1987 रोजी किशोर कुमार यांचे हृदयविकाराच्या झटक्याने निधन झाले. वयाच्या 58व्या वर्षी किशोर कुमार यांचे निधन म्हणजे हिंदी सिनेमाच्या संगीतप्रधान युगाचा अंत होता. निधनाच्या एक दिवस आधीच त्यांनी आशा भोसले यांच्यासोबत ‘वक्त की आवाज’ (1988) या चित्रपटातील ‘गुरू गुरू’ हे गाणे रेकॉर्ड केले होते. मृत्यूच्या दिवशी पत्नीला घाबरवण्यासाठी करत होते मरण्याचे नाटक किशोर दांच्या मृत्यूच्या दिवशी त्यांच्या पत्नी लीना चंदावरकर घरीच होत्या. 13 ऑक्टोबरच्या सकाळी त्या त्यांना उठवण्यासाठी गेल्या, तेव्हा त्यांच्या चेहऱ्याचा रंग उडालेला दिसला. त्या घाबरून जशा जवळ गेल्या, तसाच किशोर दांनी लगेच डोळे उघडले आणि म्हणाले— तू घाबरलीस का? आज माझी सुट्टी आहे. किशोर कुमार मुद्दाम पत्नीला घाबरवण्यासाठी श्वास रोखून झोपल्याचे नाटक करत होते. त्या दिवशी त्यांच्या अनेक मीटिंग्स होत्या, ज्या घरातूनच होणार होत्या. दुपारचे जेवण करताना त्यांनी पत्नीला सांगितले—आज मी ‘रिव्हर ऑफ नो रिटर्न’ हा चित्रपट पाहणार आहे. काही वेळाने पत्नी लीना यांनी ऐकले की किशोरदा दुसऱ्या खोलीत काही फर्निचर सरकवून त्यांची जागा बदलत आहेत. त्या पाहण्यासाठी गेल्या तेव्हा ते पलंगावर कोसळलेले दिसले. लीनाला पाहून त्यांनी म्हटले—मला खूप अशक्तपणा जाणवत आहे. लीना डॉक्टरांना बोलावण्यासाठी धावत टेलिफोनजवळ जात असतानाच त्यांनी रागाने त्यांना थांबवले आणि म्हटले, “तू डॉक्टरांना बोलावलेस तर मला हृदयविकाराचा झटका येईल.” लीना यांना वाटले की ते विनोद करत आहेत; पण काही क्षणांतच त्यांच्या हृदयाचे ठोके थांबले. किशोर कुमार यांच्यावर अंत्यसंस्कार खंडवा येथे करण्यात आले होते.

[ads_2]